یعنی چه
این عبارت یک ضربالمثل و اصطلاح کنایی رایج در فرهنگ عامیانه فارسی است. معنای ظاهری آن پرتاب کردن آب دهان به سمت آسمان است که به دلیل جاذبه روی صورت خود شخص میافتد؛ در مفهوم کنایی، به هرگونه رفتار، بدگویی، عیبجویی یا توهینی اشاره دارد که نسبت به خویشاوندان، متعلقان و نزدیکان خود انجام شود و در نهایت عواقب، بدنامی و سرافکندگی آن به خود شخص برگردد. مردم معمولاً میگویند: «تف سر بالا برمیگرده به ریش صاحبش».
تلفظ
این ترکیب از واژه «تُف» (با ضمه حرف ت به معنی آب دهان) به همراه ترکیب قیدی «سر بالا» (به سمت بالا) ساخته شده است که با کسره اضافه به یکدیگر متصل میشوند.
در جدول
در جدولهای متقاطع کلمات، این اصطلاح کنایی دقیقاً ۸ حرف دارد. از طراحان جدول ممکن است به عنوان راهنما از عباراتی چون «کنایه از کاری که ضررش به خود فرد میرسد» یا «آب دهان به آسمان انداختن» استفاده کنند.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی عبارات متعددی برای رساندن این مفهوم وجود دارد؛ اصطلاح To spit in the wind دقیقترین معادل تصویری است و کلمات فصیحتر مانند Backfire یا Boomerang effect به اثر معکوس و بازگشت ضرر کار اشاره دارند.
به عربی
در زبان عربی عامیانه و ضربالمثلها دقیقاً همین تصویرسازی فیزیکی وجود دارد. لازم به ذکر است که واژه فارسی «تف» ربطی به واژه عربی «أُفّ» (به معنی بیزاری در قرآن) ندارد و این ضربالمثل اصلاً ریشه قرآنی ندارد، بلکه یک تمثیل عامیانه است.
به ترکی
در ترکی استانبولی ضربالمثل دقیق با همین ساختار تصویری وجود دارد. همچنین برای بیان مفهومِ کلیِ برگشتنِ ضررِ یک اقدام به خودِ فاعل، از اصطلاح ters tepmek استفاده میشود.
جمعبندی و توضیح کامل تف سر بالا
اصطلاح و ضربالمثل عامیانه «تف سر بالا»، یکی از تعابیر کنایی و بسیار دقیق در فرهنگ عامه فارسی است که حماقتِ آسیب زدن به خود، بدگویی از خویشاوندان یا اقدامات بدون تدبیر را به تصویر میکشد. ساختار این عبارت بر اساس یک پدیده ساده فیزیکی بنا شده است؛ پرتاب آب دهان به سمت بالا به دلیل جاذبه زمین، مستقیماً روی صورت خود شخص سقوط میکند و مایه خفت و آبروریزی او میشود.
این اصطلاح در ادبیات مکتوب کهن یا متون دینی و قرآنی سابقه مستقیمی ندارد و نباید واژه فارسی «تف» را با کلمه عربی «اف» اشتباه گرفت، هرچند از نظر مفهوم اخلاقی با گزارههای مربوط به بازگشت عواقب اعمال انسان به خودش همسو است. در فرهنگهای دیگر نظیر انگلیسی، عربی و ترکی نیز عینا همین تصویرسازی برای کسانی که با جهالتِ خود باعث آبروریزی یا زیان خود و خانوادهشان میشوند، وجود دارد.