عامل سرشتاری یعنی چه؟

جمع‌بندی و توضیح کامل عامل سرشتاری

عبارت «عامل سرشتاری» از اصطلاحات مصوب فرهنگستان زبان و ادب فارسی در حوزه روان‌شناسی و روان‌پزشکی است. این ترکیب از واژه عربی «عامل» به معنی علت یا مؤثر، و واژه فارسی «سرشتاری» (ساخته شده از سرشت به معنی ذات و طینت + پسوند صفت‌ساز آر + ی نسبت) تشکیل شده است. هدف از وضع این اصطلاح، توصیف دقیق آن دسته از ویژگی‌های ساختاری و بیولوژیکی بدن است که فرد با آن‌ها متولد می‌شود و به عنوان بستر اولیه رفتارهای او عمل می‌کنند.

در کاربرد عملی و علمی، وقتی متخصصان از عوامل سرشتاری صحبت می‌کنند، به زمینه‌های ژنتیکی و مزاجی فرد اشاره دارند که پیش از تأثیرگذاری تربیت و محیط، در نهاد او وجود داشته است. برای مثال، حساسیت بالای یک نوزاد به محرک‌های محیطی مانند صدا یا نور، یک عامل سرشتاری در شکل‌گیری شخصیت آینده او به شمار می‌رود. این اصطلاح به خوبی مرز میان طبیعت (ذات) و تربیت (محیط) را مشخص می‌کند.

گرچه این ترکیب عینا در متون کهن یا قرآن کریم وجود ندارد، اما از نظر مفهومی قرابت شدیدی با مفاهیمی چون «فطرت»، «طبع» و «شاکله» دارد؛ چنان‌که در آیه ۸۴ سوره اسراء آمده است: «قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلَىٰ شَاكِلَتِهِ» به این معنی که هر کس بر حسب ساختار، طبع و ویژگی‌های درونی خود عمل می‌کند که انطباق معنایی بالایی با مفهوم مدرن عوامل سرشتاری دارد.