یعنی چه
ذمّ ذات در اصطلاح اخلاقی و لغوی به معنای سرزنش کردن، عیبجویی و ملامت کردنِ حقیقت، نفس یا ذاتِ یک فرد است. این واژه معمولاً در دو سیاق کاربرد دارد: یکی در مباحث روانشناسی و اخلاق فردی به معنی خودانتقادی منفی و ملامت افراطیِ خویشتن، و دیگری در مباحث فقهی و اجتماعی به معنی نشانهگرفتن و تخریبِ اصالت و هویتِ وجودی یک شخص به جای نقدِ رفتار او.
تلفظ
این ترکیب از دو واژهٔ عربی تشکیل شده و به صورت واو عطف یا اضافه تلفظ میشود: ذَمّ (با فتح ذال و تشدید میم) + ذات.
در جدول
پاسخ دقیق پنج حرفی برای این واژه در جدولها «ذم ذات» است. همچنین عباراتی نظیر ملامت نفس یا خودسرزنشی نیز به عنوان هممعنی کاربرد دارند.
به عربی
در زبان عربی مدرن و کلاسیک، عبارات «ذمّ الذات» یا «لوم النفس» دقیقاً برای بیان مفهوم خودسرزنشی و ملامت درونی به کار میروند.
به فارسی
معادلهای دقیق و روان فارسی این اصطلاح شامل واژگانی چون خودسرزنشی، ملامت نفس، عیبجویی از خود و خودانتقادی منفی هستند.
در قرآن
عینِ عبارت «ذم ذات» در متن قرآن کریم به کار نرفته است؛ با این حال، ریشهٔ آن در قالب واژهٔ «مذموم» (مانند آیه ۱۸ سوره اسراء) دیده میشود. همچنین مفهومِ اخلاقیِ سرزنشِ خود در قالب اصطلاح «نفس لوّامه» (نفسِ ملامتگر) و مفهوم نهی از عیبجویی دیگران در آیه ۱۱ سوره حجرات (وَلَا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ) کاملاً با این مفهوم ارتباط دارد.
جمعبندی و توضیح کامل ذم ذات
عبارت «ذم ذات» یک ترکیب اصطلاحی و اخلاقی است که از دو واژهٔ عربی «ذم» (به معنی نکوهش و سرزنش) و «ذات» (به معنی نفس، خود یا ماهیت) ساخته شده است. این اصطلاح در متون اخلاقی و روانشناختی به رفتاری اشاره دارد که در آن فرد به سرزنشِ افراطی یا عیبجویی از حقیقتِ وجودیِ خود یا دیگران میپردازد.
از دیدگاه اخلاق اسلامی و قرآنی، اگر این ملامت در مسیر حسابرسی مثبتِ نفس باشد، با مفهوم «نفس لوامه» همسوست؛ اما در مباحث اجتماعی و فقهی، ذمّ ذاتِ دیگران (تخریبِ شخصیت و اصالت فرد به جای نقد رفتار او) ناپسند شمرده شده است. در روانشناسی جدید نیز افراط در این امر، نمادی از کاهش عزتنفس و خودکمبینی تلقی میشود.