یعنی چه
این عبارت دارای دو معنای متمایز است؛ در بیان ظاهری به بینیای اشاره دارد که نوک آن به سمت بالا متمایل است و در اصطلاحات پزشکی یا عامیانه به بینی عروسکی یا فانتزی نیز معروف است. در کاربرد کنایهای و فرهنگی، به فرد مغرور، متکبر و خودخواهی گفته میشود که از روی خودبزرگبینی به دیگران کممحلی میکند.
تلفظ
تلفظ صحیح این ترکیب وصفی عامیانه در زبان فارسی به صورت «دَماغِ سَربالا» است.
در جدول
در مسابقات و جدولهای متقاطع، این عبارت به عنوان پاسخ یک پرسش ۱۰ حرفی برای توصیف نوعی فرم بینی یا کنایه از شخص متکبر کاربرد دارد.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی برای توصیف فرم ظاهری چهره از اصطلاحات Upturned nose یا Snub nose استفاده میشود، در حالی که برای رساندن مفهوم کنایهای آن (شخصیت مغرور) واژههایی مانند Stuck-up، Arrogant یا Snooty به کار میروند.
به عربی
در زبان عربی برای اشاره به کالبدشناسی این فرم بینی از تعابیری مثل «أنف مرتفع الأرنبة» یا «أنف أقنى» استفاده میشود. برای توصیف حالت کنایی آن نیز واژههایی نظیر «متکبر» یا اصطلاح «شامخ الأنف» (کسی که بینیاش در آسمان است) کاربرد دارد.
نماد چیست
در چهرهشناسی و معیارهای زیباییشناسی مدرن، دماغ سربالا نمادی از ظرافت، جوانی و حالت فانتزی چهره محسوب میشود. اما در ادبیات عامه و فرهنگ گفتاری فارسی، این عبارت کاملاً نماد فیس و افاده، غرور کاذب، اشرافزادگی خودخوانده و بیاعتنایی نسبت به اطرافیان است.
جمعبندی و توضیح کامل دماغ سربالا
عبارت «دماغ سربالا» یک ترکیب وصفی در زبان فارسی گفتاری است که از دو بخش «دماغ» (با ریشه عربی به معنی مغز که در فارسی تطور معنایی یافته و به معنی بینی به کار میرود) و «سربالا» (ترکیب فارسی خالص به معنی رو به بالا) تشکیل شده است. این اصطلاح در وهله اول به یک ویژگی فیزیکی و آناتومیک در چهره اشاره دارد.
با این حال، تصویرسازی فیزیکی این کلمه باعث شده تا در فرهنگ عامه کاربردی کنایی پیدا کند؛ چرا که افراد مغرور معمولاً هنگام راه رفتن سر و چانه خود را بالا میگیرند تا به دیگران نگاه نکنند. این کلمه در متون کلاسیک یا قرآن کریم به صورت مستقیم نیامده، اما مفاهیم کنایی مربوط به تکبر آن در ادبیات اخلاقی همواره مورد توجه بوده است.