یعنی چه
در تداول امروز فارسی، فضول به کسی گفته میشود که بیجهت، بیموقع و بدون داشتن حق یا حد، در حریم خصوصی و کار دیگران مداخله و سرککشی میکند. در متون کهن فارسی و زبان عربی، این واژه به معانی دیگری چون یاوهگو، هرزهدرا، و همچنین به معنی «زیاده بر حاجت» و باقیمانده مال نیز به کار رفته است.
مترادف
این واژهها نشاندهنده ابعاد مختلف رفتار فضولانه، از دخالت رفتاری گرفته تا پرحرفی و بیهودهگویی هستند.
متضاد
این کلمات به افرادی اشاره دارند که به حریم شخصی دیگران احترام میگذارند و رفتاری خوددارانه و محترمانه دارند.
هم خانواده
واژههایی که از ریشه سه حرفی (ف-ض-ل) مشتق شدهاند و با مفهوم افزونی، برتری یا زواید در ارتباط هستند.
ریشه
این کلمه ریشه عربی دارد. در زبان عربی، «فُضول» در اصل جمعِ کلمه «فَضْل» (به معنی زیاده، افزونی و باقیمانده) است. یک نکته جالب لغوی این است که در زبان عربی «فُضول» اسم معنی (به معنی کار یا حرف زاید) است و به شخص مداخلهگر «فُضولی» میگویند؛ اما در زبان فارسی دقیقاً برعکس شده است؛ ما به شخص میگوییم «فضول» و به کار او میگوییم «فضولی».
تفلظ
تلفظ این واژه در فارسی با ضمه روی حرف فاء و واو مدی است.
در جدول
پاسخ دقیق و مستقیم چهار حرفی در جدول برای این مفهوم، خود واژه «فضول» است.
به انگلیسی
رایجترین اصطلاحات در زبان انگلیسی برای توصیف فردی که در امور دیگران دخالت میکند.
به عربی
در زبان عربی فصیح برای اشاره به شخص فضول از این واژهها استفاده میشود.
به ترکی
در ترکی استانبولی از اصطلاحات کنایی برای رساندن این مفهوم استفاده میشود.
جمعبندی و توضیح کامل فضول
واژه «فضول» از ریشه عربی «فضل» گرفته شده و در اصل به معنای زواید، افزونی و کارهای بیهوده است. با این حال، در سیر تحول خود در زبان فارسی، معنای آن تغییر یافته و امروزه به فردی اطلاق میشود که بدون داشتن حق یا دعوت، در امور شخصی و حریم خصوصی دیگران سرک میکشد و مداخله میکند.
در فرهنگ عامه و ضربالمثلهای ایرانی، شخص فضول با کنایههایی مانند «نخود هر آش» شناخته میشود که نماد دخالت بیجا و پرحرفی اجتماعی است. در ادبیات کلاسیک از جمله آثار مولوی نیز این صفت نکوهش شده و آن را نشانه نقص عقل و غفلت انسان از اصلاح مصلحت خویشتن دانستهاند.
اگرچه خود کلمه «فضول» با این ساختار در قرآن کریم نیامده است، اما ریشه آن (فضل) بارها به معنای بخشش و فزونی الهی استفاده شده است. همچنین از نظر اخلاقی، قرآن کریم در آیه ۱۲ سوره حجرات با فرمان صریح «وَلَا تَجَسَّسُوا» (و تجسس نکنید)، مؤمنان را از رفتار فضولانه و سرک کشیدن در زندگی دیگران به شدت نهی کرده است.