یعنی چه
دهان اژدر (یا دهانه اژدر) اصطلاحی با کاربردهای چندگانه است. در معماری، به لوله یا مجرای بیرونزده از ناودان بام گفته میشود که به شکل سر اژدها یا موجودات افسانهای ساخته شده و آب را از دیوار دور میکند. در گیاهشناسی، نام دیگر گل شمعدانی رگال (آلمانی) با گلهای بزرگ است. در صنعت نیز به نوعی گیج ابزار دقیق برای اندازهگیری قطر قطعات (گیج دهانه اژدری) و در پوشاک قدیم به نوعی شلوار مردانه با پاچههای بسیار گشاد اطلاق میشده است.
تلفظ
تلفظ صحیح این ترکیب واژگانی به صورت مضاف و مضافالیه یعنی «دَ هانِ اَژ دَر» (dahan-e aždar) است.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، این کلمه معمولاً به عنوان پاسخ برای راهنماهایی چون «ناودان تزیینی به شکل حیوانات»، «نوعی گل شمعدانی» یا «ابزار سنجش قطر» کاربرد دارد و طول آن ۸ حرف است.
به انگلیسی
بسته به حوزه کاربرد، معادلهای انگلیسی متفاوتی دارد؛ در معماری گوتیک غرب به آن Gargoyle، در محیطهای صنعتی به ابزار سنجش آن Snap gauge و در زیستشناسی به این گونه گل Regal pelargonium میگویند.
به فارسی
برابرهای فارسی این اصطلاح در بخشهای مختلف شامل واژههای «ناودانریز» و «آبریز بام» (در معماری)، «اژدردهان» و «شمعدانی آلمانی» (در گیاهشناسی) است.
نماد چیست
این واژه در معماری غربی (گارگویلها) نماد حفاظت از بنا و دفع ارواح خبیث و شیطانی است. در گلشناسی و فرهنگ عامه، گل دهان اژدر به خاطر ظاهر باشکوه، خاص و رنگهای زندهاش، نمادی از ابهت، اصالت، زیبایی مغرورانه و تفوق به شمار میرود.
جمعبندی و توضیح کامل دهان اژدر
واژه «دهان اژدر» یک ترکیب وصفی اصیل فارسی است که از درآمیختن دو کلمه «دهان» (با ریشه پهلوی) و «اژدر» (مخفف اژدها، با ریشه اوستایی) پدید آمده است. وجه تسمیه این واژه در تمام کاربردهایش، شباهت ظاهری فرم شکفته گل، گشادی پاچه شلوارهای قدیمی، دهانه ابزار صنعتی و یا شکل خروجی ناودانها به دهان گشوده و باز یک اژدهای افسانهای است.
این اصطلاح در حوزه معماری سنتی و گوتیک اهمیت بالایی دارد؛ جایی که خروجی ناودانها را به شکل سر مجسمه جانوران اساطیری میساختند تا علاوه بر دور کردن آب باران از دیوارهای بنا، به عنوان یک عنصر تزیینی و نمادین برای حفاظت از ساختمان عمل کند. از سوی دیگر، در زیستشناسی تجلیگر گونهای بسیار محبوب و زیبای شمعدانی است که با گلبرگهای رگهدار و بزرگ خود شناخته میشود.
در مجموع، دهان اژدر نمونهای جالب از چگونگی ورود یک تصویرسازی اسطورهای به حوزههای کاملاً متفاوت علمی، صنعتی، هنری و پوشاک در زبان فارسی است که هر کدام بار معنایی و کاربرد کارکردی خاص خود را پیدا کردهاند.