یعنی چه
در اصطلاح حکمت و سنت فکری اسلامی، علم معقول (یا علوم معقول) به دستهای از دانشها گفته میشود که موضوع آنها مفاهیم عقلی و انتزاعی است و گزارههای آنها از طریق برهان، استدلال محض و عقل ثابت میشوند و نیازی به نقل یا وحی برای اثبات خود ندارند. این علوم شامل فلسفه، منطق و الهیات عقلی میشوند.
تلفظ
تلفظ این ترکیب به صورت واژهبهواژه «عِلم» (علم) و «مَعقول» (مَ عْ قـول) است که در مجموع به صورت عِلمِ مَعقول خوانده میشود.
در جدول
پاسخ دقیق برای این عبارت در جدول «علم معقول» است که هشت حرف دارد. از دیگر پاسخهای احتمالی میتوان به علوم عقلی یا حکمت اشاره کرد.
به انگلیسی
در متون علمی و ترجمههای تخصصی، برای انتقال این مفهوم از برابرهای حوزه تفکر عقلانی استفاده میشود.
به عربی
این اصطلاح ریشه در سنت فلسفه و منطق اسلامی دارد و در زبان عربی به همین صورت یا به شکل علوم عقلیه شناخته میشود.
به فارسی
معادلهای فارسی و روان این اصطلاح شامل واژگانی چون دانش عقلی، حکمت نظری، علوم برهانی و شناخت عقلانی است.
جمعبندی و توضیح کامل علم معقول
علم معقول در سنت آموزشی و حوزوی قدیم، به مجموعهای از دانشها اطلاق میشد که ابزار اصلی درک و اثبات آنها عقل و تفکر برهانی است. این اصطلاح تاریخی دقیقاً در مقابل «علم منقول» یا علوم نقلی (مانند فقه، حدیث و تفسیر) قرار میگیرد که پایه و مرجع آنها وحی، سنت و متون دینی است. شاخههایی مثل منطق، فلسفه، حکمت الهی و حتی ریاضیات در این دستهبندی جای میگرفتند.
اگرچه خود ترکیب «علم معقول» به صورت یکجا در متن قرآن کریم نیامده است، اما ریشه آن یعنی تعقل و تفکر بارها در آیات مختلف مورد تأکید قرار گرفته است. در ادبیات کهن، نماد این علم را معمولاً «ترازو» به نشانه سنجش منطقی یا «چراغ» به نشانه روشنایی عقل در تاریکی جهل میدانستند.