یعنی چه
لفظ مجازی به کلمه یا عبارتی گفته میشود که در معنای اصلی، لغوی و وضعشدهی خود (معنی حقیقی) به کار نرفته باشد؛ بلکه به دلیل وجود یک شباهت، رابطه (علاقه) یا نشانهای در کلام (قرینه)، در معنای دیگری استفاده شود. برای مثال، عبارت «دست زمانه» یک لفظ مجازی است، چرا که زمانه دستِ فیزیکی ندارد و این ترکیب برای تصویرسازی ذهنی به کار رفته است.
تلفظ
این ترکیب متشکل از دو واژه است: «لَفظ» با فتح لام و سکون فاء و ظاء، و «مَجازی» با فتح میم و جیم که صفت نسبی ساختهشده از واژه مَجاز است.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، در پاسخ به راهنماهایی همچون «کلام غیرحقیقی» یا «تعبیر استعاری»، اصطلاح ۸ حرفی «لفظ مجازی» مد نظر است.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی برای توصیف کلماتی که فراتر از معنی دیکشنری و مستقیم خود به کار میروند، از واژگان مربوط به صنایع ادبی و تصویرسازی استفاده میشود.
به فارسی
در زبان و ادبیات فارسی، به جای این ترکیب اصولاً از برگردانها و مترادفهایی مانند کلام استعاری، عبارت کنایی، بیان نمادین، و کلمهی به کار رفته در غیر مَوْضوعٌلَه استفاده میشود که همگی مفهوم عبور از معنای اصلی را میرسانند.
در قرآن
خودِ اصطلاح ترکیبی «لفظ مجازی» در متن قرآن کریم نیامده و از مباحث علوم بلاغی پساقرآنی است. با این حال، مفسران اصول بلاغت را در قرآن به وفور تایید کردهاند؛ به عنوان نمونه در آیه ۲۴ سوره اسراء عبارت «جَناحَ الذُّلِّ» (بالِ فروتنی) یک لفظ مجازی است، چرا که انسان بال ندارد و این تعبیر استعارهای برای نشان دادن نهایت تواضع در برابر والدین است.
جمعبندی و توضیح کامل لفظ مجازی
لفظ مجازی یکی از کلیدیترین مفاهیم در علم معانی، بیان و اصول فقه است که به کاربرد هنرمندانه و غیرمستقیم زبان اشاره دارد. زمانی که یک نویسنده یا گوینده از معنای اولیه و وضعشدهی کلمه عبور میکند و با تکیه بر شباهت یا پیوندهای ذهنی، مفهوم جدیدی را خلق میکند، در واقع از مجاز بهره برده است. ریشهی این واژه به عبور کردن و گذشتن اشاره دارد که به خوبی انتقال معنا از قالب حقیقی به قالب ثانویه را توصیف میکند.
درک لفاظیهای مجازی نقشی اساسی در فهم متون کهن، اشعار کلاسیک و حتی تفاسیر متون مقدس ایفا میکند. این ابزار زبانی به متن عمق و چندلایگی میبخشد و قدرت تصویرسازی ذهن را به چالش میکشد تا مخاطب تنها به لایهی سطحی و تحتاللفظی کلمات بسنده نکند.