یعنی چه
این عبارت کنایه از ابراز نگرانی و وحشت از عاقبت یک کار یا پیشبینی یک موقعیت خطرناک و ناگوار است؛ زمانی که تغییر وضعیت از توان انسان خارج باشد، برای به خیر گذشتن آن طلب لطف الهی میکنند.
در جدول
در جدولهای متقاطع معمولاً به عنوان معادل اصطلاحات دعایی در زمان ترس یا هشدار از عاقبت ناگوار به کار میرود.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی بسته به میزان رسمی بودن موقعیت، از عبارات متفاوتی برای بیان این مفهوم استفاده میشود.
به عربی
توجه شود که عبارت «رحمه الله» در عربی بیشتر برای اموات (خدا بیامرزدش) به کار میرود و برای شرایط بحرانی زنده، از لطف و ستر الهی مایه میگذارند.
به ترکی
در زبان ترکی استانبولی عبارت «Allah rahmet eylesin» مخصوص درگذشتگان است و در موقعیتهای سخت روزمره از طلب کمک و حفاظت الهی استفاده میشود.
در قرآن
خود این ترکیب فارسی در قرآن نیست، اما ریشه عربی آن (ر-ح-م) بسیار پرکاربرد است؛ مانند آیه ۴۳ سوره هود: «لَا عَاصِمَ الْیَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلَّا مَنْ رَحِمَ» که به معنای عدم وجود پناهگاهی جز رحم و بخشش خدا در سختیهاست.
جمعبندی و توضیح کامل خدا رحم کند
اصطلاح دعایی و کنایهای «خدا رحم کند» یکی از عبارتهای بسیار رایج و ریشهدار در زبان فارسی است. این عبارت ترکیبی از واژه فارسی «خدا» (پهلوی) و فعل یاور آن با ریشه عربی «ر-ح-م» (به معنی مهربانی و شفقت) ساخته شده است و معمولاً در مواجهه با شرایط بحرانی، مبهم یا پیشبینی یک عاقبت ناگوار به کار میرود.
از نظر معنایی، این عبارت زمانی به کار میرود که انسان احساس میکند مهار امور از دست او خارج شده و تنها تدبیر و رحمت الهی میتواند مانع از بروز فاجعه یا سختی شود. این اصطلاح قرابت معنایی بسیار نزدیکی با کنایههایی همچون «خدا به داد برسد» یا «خدا به خیر کند» دارد.
اگرچه خود این ترکیبِ فارسی به این شکل در متن قرآن کریم نیامده است، اما زیربنای فکری آن یعنی امید به رحمت خداوند در اوج ناامیدی و بحرانها، کاملاً با آیات قرآنی و فرهنگ اسلامی همخوانی دارد و به همین دلیل به بخشی جداییناپذیر از ادبیات روزمره مردم تبدیل شده است.