یعنی چه
این واژه در متون و مکاتبات اداری قدیمی به معنی بر حسب میل، بنا به خواست و بر وفق مراد کسی به کار میرفته است. از نظر ساختار زبانی، یک ترکیب ساختگی و مندرآوردی (مجهل) به شمار میرود که در دوره صفویه و قاجار رواج یافته است.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، در پاسخ به راهنمای «مطابق میل» یا «بنا به درخواست» در متون قدیمی، واژه ۱۰ حرفی «حسب الخواهش» مد نظر قرار میگیرد.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی برای رساندن این مفهوم از عبارات رسمی مربوط به درخواست یا تمایل استفاده میشود.
به عربی
ترکیب «حسب الخواهش» در زبان عربی فصیح اصلاً وجود ندارد و نادرست است؛ اعراب برای این معنا از واژههای اصیل خود مانند الطلب یا الرغبه استفاده میکنند.
به فارسی
در فارسی معیار و امروزی به جای این عبارت ساختگی، از ترکیبهای روان و درستی مانند «بنا به درخواست»، «طبق خواسته»، «بر حسب میل» یا «بر وفق مراد» استفاده میشود تا شیوه نگارش اصیل حفظ شود.
در قرآن
خود ترکیب «حسب الخواهش» به هیچ وجه در قرآن کریم وجود ندارد، چرا که بخش دوم آن (خواهش) کاملاً فارسی است. با این حال، واژه عربی «حسب» به صورت مستقل در آیاتی مانند «حَسْبُنَا اللَّهُ» (خدا ما را کافی است) به وفور و با معانی کفایت یا حسابگری به کار رفته است.
جمعبندی و توضیح کامل حسب الخواهش
عبارت «حسب الخواهش» یکی از نمونههای جالب در تاریخ تطور زبان فارسی اداری است. این واژه در دوران صفویه و قاجار توسط منشیان دیوانسالار ساخته شد و به معنی «طبق درخواست» یا «بر حسب میل» در نامهنگاریها رواج پیدا کرد.
از نظر دستور زبان و زبانشناسی، این ترکیب یک غلط فاحش و اصطلاحاً واژهای «مُجَعَّل» (ساختگی) است؛ چرا که بخش اول آن یعنی «حَسَب» عربی است و با «ال» تعریف به واژه کاملاً فارسیِ «خواهش» چسبانده شده است، که این کار با قواعد هیچکدام از دو زبان سازگاری ندارد.
در زبان فارسی امروز و نثر معیار، کاربرد این واژه منسوخ شده و کاملاً کنار گذاشته شده است. کارشناسان زبان توصیه میکنند که در نوشتههای خود به جای آن از جایگزینهای دقیق و زیبایی همچون «بنا به درخواست»، «طبق میل» یا «برحسب خواسته» استفاده کنیم.