اختیاری یعنی چه؟

جمع‌بندی و توضیح کامل اختیاری

واژهٔ «اختیاری» صفت نسبی است که از ترکیب مصدر عربی «اختیار» (از ریشه خ‌ـ‌ی‌ـ‌ر) و «ی» نسبت فارسی شکل گرفته است. این کلمه در ادبیات، حقوق و زندگی روزمره کاربرد وسیعی دارد و نشان‌دهنده فضایی است که فرد می‌تواند بر اساس سنجش خود، مسیر یا گزینه‌ای را بدون واهمه از توبیخ یا اجبار قانونی و ساختاری انتخاب کند.

در ساختار دستوری و جملات فارسی، اختیاری به عنوان صفت برای موصوف‌های مختلفی مانند «درس اختیاری»، «سفر اختیاری» یا «بیمه اختیاری» می‌آید. به عنوان مثال، وقتی گفته می‌شود «شرکت در این همایش اختیاری است»، به این معناست که عدم حضور در آن هیچ‌گونه جریمه یا پیامد منفی برای مخاطب به همراه نخواهد داشت و کاملاً بستگی به تمایل فرد دارد.

از منظر فلسفی و کلامی، هر چند خود این لفظ با یاء نسبت در متن قرآن نیامده است، اما ریشهٔ آن در آیاتی مانند «وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَيَخْتَارُ» دیده می‌شود. مفهوم عمل اختیاری انسان مبنای بسیاری از مباحث مربوط به ارادهٔ آزاد (free will)، تکلیف و پاداش و جزا در ادیان و فلسفه اخلاق است که انسان را مسئول انتخاب‌های خویش می‌داند.