انسان و انسان برتر یعنی چه؟

جمع‌بندی و توضیح کامل انسان و انسان برتر

عبارت «انسان و انسان برتر» فراتر از یک همنشینی ساده واژگانی، بستر یک مقایسه عمیق، مداوم و ساختاری میان وضعیت موجود بشری و غایت آرمانی، اخلاقی و وجودی اوست. این اصطلاح ترکیبی در واقع تلاقی دو قلمرو زبانی و مفهومی متفاوت است؛ از یک سو واژه «انسان» قرار دارد که در ریشه‌شناسی زبان عربی و سیر تطور آن در فلسفه اسلامی، غالباً از ماده «أ ن س» به معنای الفت، خو گرفتن و تمایل ذاتی به امر اجتماعی مشتق شده یا در رویکردی دیگر از ماده «ن س ی» به معنای فراموشی و سهو گرفته شده است که به جنبه پذیرا بودن و نوسانات روحی بشر اشاره دارد. از سوی دیگر، واژه «برتر» پاره‌ای کاملاً فارسی، اصیل و ساخت‌یافته است که از ترکیب صفت جهت‌ساز «بر» به معنای بالا و فوق، به همراه پسوند تفضیلی و مقایسه‌ای «تر» شکل گرفته است. وقتی این دو مولفه در قالب یک کل واحد تالیف می‌شوند، مرز ظریف اما بنیادین میان بشر عادی با تمام ضعف‌ها، محدودیت‌ها، نیازهای مادی و روزمرگی‌هایش را با انسانی که آگاهانه به سوی قله‌های کمال، فراروی از خود و افق‌های والای معنایی حرکت می‌کند، با دقتی وافر مشخص می‌سازد و مسیر حرکت از خاک به افلاک را ترسیم می‌کند.

در کاربرد واقعی، انضمامی و ادای جملات در زبان امروز، وقتی از انسان برتر سخن می‌گوییم، اشاره ما به یک سوژه عینی یا الگویی آرمانی است که توانسته استعدادهای بالقوه و درونی خود را از قوه به فعل رسانده و به یک خودآگاهی عمیق دست یابد. برای مثال، در ادبیات اخلاقی و جامعه‌شناختی معاصر می‌گوییم: «یک جامعه پویا تنها با تربیت و تکثیر انسان برتر است که می‌تواند به سوی عدالت پایدار و تمدن‌سازی نوین گام بردارد». با این حال، برای درک دقیق این اصطلاح، تفاوت ظریفی میان واژه‌های همسایه و هم‌خانواده در این حوزه مفهوم‌شناختی وجود دارد که تفکیک آن‌ها الزامی است. واژه «بشر» در دقیق‌ترین کاربرد خود صرفاً به بعد زیستی، فیزیولوژیک، آناتومیک و مادی ارگانیسم اشاره دارد؛ در حالی که واژه «انسان» مرتبه عقلانی، فرهنگی، اجتماعی و اخلاقی را در او بارور می‌سازد و به این موجود مادی تشخص می‌بخشد. اما اصطلاح «انسان برتر» یا معادل‌های سنتی‌تر آن مانند «انسان کامل»، به اوج این نمودار تکاملی در حوزه معنایی، روحی و معرفتی دست می‌یابد و نشان‌دهنده گسست از وضعیت غریزی به سوی وضعیت اشراقی و عقلانی محض است.

یکی از بزرگ‌ترین، رایج‌ترین و آسیب‌زاترین برداشت‌های اشتباه در میان عموم جامعه و حتی برخی از پژوهشگران کم‌دقت این است که اصطلاح «انسان برتر» را با مفاهیم خطرناکی چون نژاد برتر، خودبرتربینی مادی، فاشیسم بیولوژیک یا تفوق طبقاتی یکسان و مرادف می‌پندارند. این در حالی است که در متون اصلی عرفانی، فلسفی و تعالی‌بخش، برتری انسان یک ویژگی کیفی، درون‌ساختار، اخلاقی و روحی است که قوام و دوام آن دقیقاً با تواضع عمیق، شفقت بی‌دریغ بر خلق، سعه صدر و تسلط همه‌جانبه بر نفس و خواهش‌های حیوانی همراه است، نه با استیلا، تحقیر یا تفوق ظاهری و سلطه‌جویانه بر دیگران. در حقیقت، چه در نظریه «ابرانسان» یا ابرمرد فردریش نیچه که در پی شکستن بندهای سنت‌های پوسیده، دگم‌های فکری و رسیدن به اصالت، خلاقیت و ارزش‌گذاری نوین است، و چه در نظریه «انسان کامل» از دیدگاه مرتضی مطهری، ابن‌عربی یا عزیزالدین نسفی که مظهر تجلی صفات الهی در زمین است، هر دو در پی رهایی از الگوهای تحمیلی، گسست از بندهای تقلید کورکورانه و دست‌یابی به یک اصالت و هماهنگی واقعی در هستی هستند.

از نگاه کاربرد فرهنگی و بستر تاریخی، این مفهوم در ادبیات حماسی، اساطیری و عرفانی ایران ریشه‌ای بسیار کهن، مستحکم و چندهزارساله دارد. برای نمونه، شخصیت رستم در شاهنامه فردوسی صرفاً یک قهرمان فیزیکی با بازوان ستبر نیست، بلکه نماد پهلوانی برتر، خردمند و دادگر است که همواره اخلاق، عهدپیمانی، خداترسی و دفاع از مظلوم را بر قدرت نظامی و شوکت مادی مقدم می‌شمارد؛ همان‌طور که در سده‌های بعدی، عارفان بزرگ در خانقاه‌ها و رسائل سلوکی خود به دنبال تربیت و تزکیه انسانی بودند که آزارش حتی به موری نرسد و مظهر صلح کل باشد. توجه به این تفاوت‌های ظریف زبانی و تاریخی به ما کمک می‌کند تا در تحلیل‌های اجتماعی، روان‌شناختی و انسان‌شناختی معاصر، تفاوت بنیادین میان «رشد طبیعی و افقی» که همانا تکامل زیستی و رفاه مادی است را با «تعالی شخصیتی و عمودی» که بازتعریف هویت انسانی در افق معناست، به درستی درک و تبیین کنیم.

نکته کاربردی پایانی و راهبردی این است که در جهان پیچیده، فناورانه و مادی‌زده امروز، مفهوم انسان برتر می‌تواند به الگوهای نوین موفقیت فردی، تاب‌آوری روانی و خودشکوفایی همه‌جانبه تعبیر و بازسازی شود. انسانی که اسیر مادی‌گرایی صرف، مصرف‌گرایی افراطی و پوچ‌گرایی مدرن نمی‌شود، بلکه هم‌زمان مسئولیت‌پذیری اجتماعی بالایی دارد، نسبت به رنج دیگران بی‌تفاوت نیست و ارزش‌های اخلاقی اصیل، پایدار و مستقلی را برای هدایت زندگی خود تعریف می‌کند، دقیقاً مصداق مدرن، عینی و ملموس این اصطلاح است. در نتیجه، عبارت «انسان و انسان برتر» صرفاً یک بحث انتزاعی، تفننی و منجمد در کتاب‌های خطی قدیمی یا تالارهای فلسفی نیست، بلکه یک نقشه راه پویا، زنده و کاربردی برای تجربه یک زندگی هدفمند، معناخواه و اصیل در دنیای کنونی به شمار می‌رود که می‌تواند بحران هویت بشر معاصر را درمان کند.