یعنی چه
شرم نیابتی یا شرم دستدوم به پدیدهای روانشناختی اشاره دارد که در آن فرد با دیدن یا شنیدن رفتار خجالتآور یا هنجارشکنانه شخص دیگر، حس غلیظی از شرمساری و تحقیر را در خود تجربه میکند؛ با اینکه خودش هیچ نقشی در آن عمل نداشته است. این حالت ارتباط مستقیمی با میزان همدلی فرد دارد.
تلفظ
عبارت «شرم نیابتی» به صورت ترکیب مضاف و مضافالیه تلفظ میشود: شَرم (sharm) + نِیابَتی (niyābati).
در جدول
پاسخ مدنظر در جدول برای احساس خجالت به جای دیگری، عبارت «شرم نیابتی» است که دقیقاً از ۹ حرف تشکیل شده است.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی از اصطلاحات روانشناسی دقیق برای این مفهوم استفاده میشود. همچنین در اصطلاحات امروزی اینترنت، کلمه Cringe برای توصیف این حالت کاربرد زیادی دارد.
به عربی
این مفهوم در زبان عربی اصطلاح استاندارد و سنتی کاملاً تثبیتشدهای ندارد، اما به صورت ترکیبی به این شکل ترجمه شده است.
در قرآن
عبارت «شرم نیابتی» یک واژه و اصطلاح روانشناسی مدرن است و در متن قرآن وجود ندارد. اگرچه واژههایی مانند حیاء یا خزی (به معنی رسوایی) در قرآن آمدهاند، اما دلالتی بر این پدیده عاطفی خاص ندارند.
نماد چیست
این مفهوم نماد سنتی یا اسطورهای ندارد، اما در رفتارهای فیزیکی انسان معاصر و فرهنگ دیجیتال، گرفتن دست جلوی چشمها یا صورت (ایموجی 🤦♂️) به عنوان نماد رفتاری این حس شناخته میشود.
معنی انگلیسی/خارجی
اصطلاح شرم نیابتی در اصل گردهبرداری شده از مفاهیم روانشناسی غربی است. ریشه اصلی این واژه به کلمه آلمانی Fremdschämen برمیگردد که به معنای خجالت کشیدن به جای دیگری است. در فرهنگ عامه انگلیسی و فضای مجازی، این واژه معادل دقیق کلمه Cringe یا احساس دستدوم خجالت (Second-hand embarrassment) است و برای توصیف واکنش به ویدیوها یا رفتارهای عجیب دیگران در اینترنت استفاده میشود.
جمعبندی و توضیح کامل شرم نیابتی
شرم نیابتی (Vicarious shame) یک پدیده روانشناختی معتبر است که به احساس شرمساری عمیق فرد در مواجهه با رفتارهای هنجارشکنانه، احمقانه یا خجالتآور دیگران اشاره دارد. این حس زمانی رخ میدهد که مغز به دلیل داشتن همدلی (Empathy) بالا، خود را به جای فرد خاطی میگذارد و درد اجتماعی او را بازسازی میکند، حتی اگر خود شخص هیچ نقشی در آن ماجرا نداشته باشد.
این واژه ترجمهای از اصطلاحات روانشناسی غربی و به ویژه واژه آلمانی Fremdschämen است که امروزه در فرهنگ اینترنتی با عناوینی چون شرم دستدوم یا واکنش کرینج (Cringe) شناخته میشود. نقطه مقابل این احساس، «شادی رذیلانه» (Schadenfreude) است که به معنی لذت بردن از شکست و تحقیر دیگران میباشد.