همگانی و عمومی یعنی چه؟

جمع‌بندی و توضیح کامل همگانی و عمومی

مفهوم «همگانی و عمومی» از ترکیب دو واژه مترادف با ریشه‌های زبانی متفاوت تشکیل شده است که هر دو بر یک معنای محوری دلالت دارند: اشتراک و عدم انحصار. واژه «همگانی» اصالتاً فارسی است و از ترکیب «همگان» (هم + گان) به همراه پسوند صفت‌ساز «ـی» پدید آمده است که به معنای متعلق به همه افراد است. در مقابل، واژه «عمومی» یک وام‌واژه از زبان عربی است که از ریشه «عُموم» (به معنی فراگیری و شمول) به همراه پسوند نسبی فارسی ساخته شده است. کنار هم قرار گرفتن این دو واژه در ادبیات روزمره، تاکییدی مضاعف بر فراگیر بودن یک موضوع ایجاد می‌کند.

در کاربرد واقعی و در ساختار جملات، این ترکیب واژگانی معمولاً برای توصیف نهادها، فضاها یا خدماتی به کار می‌رود که دولت‌ها یا جوامع برای استفاده بدون تبعیض همگان فراهم می‌کنند؛ برای مثال جملاتی نظیر «حمل و نقل همگانی و عمومی نقش مهمی در کاهش ترافیک دارد» یا «آموزش همگانی و عمومی حق تمام فرزندان این مرز و بوم است» نشان‌دهنده ابعاد ساختاری این مفهوم در زندگی مدرن شهری است. این عبارت مشخص می‌کند که مالکیت یا حق بهره‌برداری از یک بستر، اختصاص به یک شخص حقیقی یا حقوقی خاص ندارد و به کل بدنه جامعه تعلق دارد.

تفاوت ظریفی میان این اصطلاح و واژه‌های نزدیک به آن وجود دارد. برای نمونه، واژه «دولتی» اگرچه در بسیاری از مواقع با عمومی هم‌پوشانی دارد، اما یکی نیست؛ یک نهاد دولتی ممکن است به دلایل امنیتی ورود عموم را ممنوع کند، بنابراین هر امر دولتی لزوماً همگانی نیست. همچنین واژه «جهانی» ابعادی فراتر از یک جامعه خاص را در بر می‌گیرد، در حالی که همگانی و عمومی معمولاً در ظرف یک جامعه، شهر یا کشور تعریف می‌شود. نقطه مقابل دقیق این ترکیب، واژه‌های «خصوصی»، «شخصی»، «ویژه» و «انحصاری» هستند که دسترسی را محدود به افراد خاصی می‌کنند.

برداشت اشتباهی که گاه در جامعه رخ می‌دهد، خلط میان مفهوم «حق همگانی» با «بی‌صاحب بودن یا رها شدگی» است. برخی افراد تصور می‌کنند چون یک فضا یا مال، عمومی و همگانی است، تعهدی در قبال حفظ و نگهداری آن ندارند؛ در حالی که مفهوم واقعی آن، مالکیت مشاع تمام شهروندان است و هر فرد به اندازه سهم خود در برابر صیانت از آن مسئولیت دارد. اشتباه دیگر این است که گمان شود اموال عمومی می‌توانند بدون ضابطه و قانون توسط هر فردی اشغال شوند، در صورتی که استفاده از امکانات همگانی همواره مشروط به رعایت نظم و حقوق سایر شهروندان است.

از نظر فرهنگی و اجتماعی، گسترش فضاها و خدمات همگانی و عمومی، یکی از شاخص‌های اصلی توسعه‌یافتگی و عدالت اجتماعی در دنیا به شمار می‌رود. وجود کتابخانه‌ها، پارک‌ها، شبکه‌های بهداشت و رسانه‌های همگانی باکیفیت، به ایجاد همبستگی اجتماعی و کاهش فاصله طبقاتی کمک شایانی می‌کند. نمادهای گرافیکی مدرن مانند تصویر چند انسان در کنار هم، دایره‌های متداخل یا کره زمین در تابلوهای شهری همگی با هدف یادآوری این نکته طراحی شده‌اند که این فضاها متعلق به تک‌تک ماست و برای تقویت روحیه جمعی باید از آن‌ها پاسداری کرد.