یعنی چه
واژه علیهما یک ترکیب دستوری در زبان عربی است که از حرف جر «عَلیٰ» (به معنی بر، روی، علیه) و ضمیر متصل مثنای غایب «هُما» (به معنی آن دو) تشکیل شده است. این عبارت برای اشاره به دو شخص یا دو شیء که در موقعیت غایب هستند استفاده میشود و معنای «بر ایشان (دو نفر)» یا «بر آن دو» را میدهد. این کلمه به عنوان یک واژه کلاسیک و مذهبی شناخته میشود و ساختاری کاملاً دستوری دارد.
تلفظ
این کلمه در زبان مبدأ به صورت «عَلَیْهِمَا» تلفظ میشود. علامت فتحّه روی عین و لام، سکون روی یاء، کسره زیر هاء و فتحه روی میم قرار میگیرد که همراه با الف مدی کشیده میشود. دلیل تغییر تلفظ ضمیر «هُما» به «هِما» در این ترکیب، قرار گرفتن آن پس از حرف یاء ساکن است که برای سهولت در تلفظ و روانخوانی صورت میگیرد.
به انگلیسی
در ترجمه انگلیسی، بسته به جایگاه کلمه در جمله و معنای حرف جر، از ترکیبهایی نظیر Upon them both یا On the two of them استفاده میشود. اگر معنای تقابل یا بار منفی مد نظر باشد، عبارت Against them both معادل دقیقتری خواهد بود.
به فارسی
از آنجا که «علیهما» یک کلمه واحد اسمی نیست بلکه ترکیبی از حرف اضافه و ضمیر است، در زبان فارسی معادل تککلمهای ندارد. دقیقترین برگردانهای آن در جملات فارسی عبارتند از: «بر آن دو»، «بر آن دو نفر»، «به آن دو» یا «علیه آن دو».
در قرآن
این ترکیب دستوری بارها در آیات قرآن کریم برای اشاره به دو شخص یا دو پدیده استفاده شده است. یک نمونه بارز آن در آیه ۱۲۱ سوره طه و در جریان داستان حضرت آدم و حوا آمده است: «...وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ...» که به معنای «و آن دو شروع کردند به چسباندن برگهای بهشتی بر خودشان (بر روی آن دو)» میباشد.
نماد چیست
از نظر ساختار زبانی و ادبی، این کلمه نماد بارز «تثنیه» (دوگانگی) در قواعد عربی است و نشان میدهد که مخاطبِ جمله دقیقاً دو نفر یا دو چیز است. از سوی دیگر، در فرهنگ و متون دینی شیعه و اسلام، این واژه به عنوان یک نماد عبارتی و دعایی برای تکریم همزمان دو شخصیت مقدس (مانند «علیهما السلام» یا «سلام الله علیهما» برای اشاره به دو تن از ائمه یا پیامبران) به کار میرود.
جمعبندی و توضیح کامل علیهما
واژه «علیهما» یکی از ترکیبات بسیار رایج و کاربردی در ادبیات عربی و متون دینی اسلامی است که وارد زبان فارسی شده است. این عبارت از نظر ساختار دستور زبانی، یک واژه مستقل به شمار نمیرود، بلکه از ادغام حرف جر «عَلی» به معنای بر یا روی، و ضمیر متصل مثنای غایب «هُما» به معنای آن دو تشکیل شده است. نکته ظریف نحوی در این ترکیب آن است که ضمیر «هُما» به دلیل قرار گرفتن پس از یاء ساکن، برای سهولت در گردش زبان، با کسره خوانده شده و به «هِما» تبدیل میشود. در نتیجه، معنای تحتاللفظی و دقیق آن در زبان فارسی «بر آن دو»، «بر روی آن دو نفر» یا «علیه آن دو» خواهد بود.
کاربرد واقعی این کلمه را به فراوانی میتوان در متون حقوقی، فقهی و بهویژه آیات قرآن کریم مشاهده کرد. برای مثال، هرگاه در یک بستر روایی یا قانونی سخن از دو فرد متمایز به میان بیاید و کلام به تعهد، حکم یا وضعیتی اشاره داشته باشد که به هر دوی آنها بار میشود، این واژه پدیدار میگردد. در قرآن کریم نیز این کلمه نقشی کاملاً ساختاری دارد و در داستانهای مختلف از جمله ماجرای حضرت آدم و حوا یا گفتگوهای مربوط به دو شخص، وظیفه متصل کردن حکم یا صفت را به آن دو نفر بر عهده دارد که نمونه عینی آن چسباندن برگهای بهشتی بر اندام آن دو است.
یکی از تفاوتهای ظریف و مهم این واژه با کلمات نزدیک به آن، در شناسههای صیغه است. کاربران گاهی این کلمه را با «علیه» (بر او - یک نفر مذکر)، «علیها» (بر او - یک نفر مؤنث) یا «علیهم» (بر ایشان - چند نفر) اشتباه میگیرند. تفاوت بنیادین در این است که «علیهما» بدون توجه به جنسیت (مذکر یا مؤنث بودن)، صرفاً و حتماً بر «دو نفر» دلالت دارد. بنابراین، هرگاه بخواهیم به دو مرد یا دو زن به طور همزمان اشاره کنیم، ساختار دستوری ما را ملزم به استفاده از این واژه میکند و کاربرد آن برای یک نفر یا بیش از دو نفر کاملاً غلط است.
یک برداشت اشتباه عامیانه درباره این کلمه این است که برخی تصور میکنند «علیهما» حتماً یک واژه دعایی مثبت است. در حالی که این کلمه صِرفاً یک ابزار اشاره دستوری است و جهت معنایی آن را کلمات قبل و بعد مشخص میکنند. برای نمونه، اگر پیش از آن کلمه «سلام» بیاید، معنای دعاییِ مثبت («درود بر آن دو») به خود میگیرد، اما اگر در یک متن حقوقی یا کیفری بیاید، ممکن است به معنای وضع یک جریمه یا حکم سنگین «علیه آن دو نفر» باشد. پس نباید آن را ذاتاً یک عبارت مقدس یا دارای بار معنایی مثبتِ صرف دانست.
از نظر کاربرد فرهنگی و سنتی در جامعه ایران، این کلمه بیشترین حضور خود را در عبارات دعاییِ مخفف نشان میدهد. در کتابها، سخنرانیها و متون مذهبی، وقتی نام دو تن از بزرگان دین، پیامبران یا امامان معصوم در کنار هم میآید (مانند امام حسن و امام حسین)، نویسندگان برای رعایت ادب و ایجاز، از عبارت «علیهما السلام» استفاده میکنند. شناخت دقیق این کلمه به حل بهتر جدولهای کلمات متقاطع، درک عمیقتر متون کهن فارسی و عربی و همچنین استفاده درست از ضمیرها در نگارشهای مذهبی کمک شایانی میکند.