معنی
دژ در زبان فارسی به معنی بنایی بسیار محکم، استوار و نفوذناپذیر است که معمولاً در نقاط مرتفع مانند فراز کوهها یا تپهها ساخته میشد تا در برابر حملات دشمن از ساکنان و نظامیان محافظت کند. این واژه در متون کهن به بناهای بزرگ دفاعی و ارگهای حکومتی اشاره دارد.
یعنی چه
در اصطلاح و کاربرد عام، دژ یعنی هر نوع پناهگاه یا ساختار فیزیکی و حتی مفهومی که چنان استحکامی داشته باشد که هیچ خطری نتواند به راحتی به آن نفوذ کند؛ نمادی از حفاظت کامل و پایداری در برابر سختیها و هجومها.
مترادف
متضاد
هم خانواده
ریشه
این واژه ریشه در زبانهای ایرانی میانه (پهلوی و پارتی) دارد و به صورت «diz» یا «dizh» به معنی دیوار، انباشتن و ساختن به کار میرفته است. این ریشه در زبان فارسی نو به دو شکل «دژ» و «دز» تجلی یافته و در نیای دورتر (هندواروپایی) به معنای دیوار یا ساختار دفاعی شکل گرفته است.
جمله سازی
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، هرگاه واژهای دو حرفی با معنای «قلعه»، «حصار»، «بنای نظامی مستحکم» یا «سنگر کوهستانی» خواسته شود، پاسخ اصلی و دقیق آن «دژ» است.
به انگلیسی
بسته به نوع و وسعت بنا، واژه fortress برای دژهای بزرگ نظامی، castle برای قلعههای مسکونی-نظامی و citadel برای دژهای مستقر در قلب شهر یا ارگها استفاده میشود.
جمعبندی و توضیح کامل دژ
واژه «دژ» یکی از اصیلترین و کهنترین واژگان زبان فارسی است که ریشه در دوران ایران باستان دارد. این کلمه در وهله نخست نشاندهنده یک شاهکار معماری نظامی یعنی قلعهها، ارگها و استحکامات نفوذناپذیری است که بر فراز کوهها برای حفظ امنیت سرزمین و دفاع در برابر بیگانگان ساخته میشدند. از سوی دیگر، این واژه در قالب پیشوند معنایی دگرگون یافته و به مفهوم سختی، خشم و زشتی نیز به کار رفته که نمونههای آن را در کلماتی چون دژخیم و دژم میبینیم.
در فرهنگ و ادبیات حماسی ایران، به ویژه در شاهنامه فردوسی، دژ جایگاهی نمادین دارد؛ دژها در ادبیات ما نماد اقتدار، مقاومت، پایداری و امنیت ملی هستند. اگرچه خود واژه دژ به صورت مستقیم در متن قرآن کریم نیامده، اما مفاهیم معادل آن مانند «بروج مشیده» (برجهای استوار) و «حصون» بارها برای توصیف بناهای امن و پناهگاههای محکم استفاده شده است که نشاندهنده اهمیت این مفهوم در ساختار جوامع کهن است.