یعنی چه
علمالیقین به معنای شناختی است که بر پایه دلیل، برهان یا خبر معتبر حاصل شده و هیچ شکّی در آن باقی نمانده است. در اصطلاح عرفانی و قرآنی، این واژه نخستین مرتبه از مراتب سهگانهٔ یقین (علمالیقین، عینالیقین، حقالیقین) به شمار میرود و مرتبهای از معرفت است که از راه استدلال و نشانهها به دست میآید.
تلفظ
تلفظ این عبارت به صورت [عِ لْ مُ لْ یَ قِ] (ʿIlm al-yaqīn) است که یک ترکیب اضافی عربی مضاف و مضافالیه میباشد.
در جدول
در جدولهای متقاطع و حل معما، پاسخ به عباراتی چون «اولین مرحله یقین» یا «دانش قطعی و استدلالی»، واژه ۹ حرفی «علم الیقین» است.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی برای انتقال مفهوم علمالیقین از ترکیبهایی که نشاندهنده قطعیت بر پایه دانش و اطلاعات هستند، استفاده میشود.
به عربی
این واژه اصالتاً عربی است و در متون اسلامی و فلسفی به همین صورت عِلْمُ اليَقِين به کار میرود.
به فارسی
معادلهای فارسی این اصطلاح شامل «دانش قطعی»، «یقین استدلالی»، «معرفت یقینی» و «آگاهی بیشبهه» است که همگی بر زوال شک از طریق برهان دلالت دارند.
در قرآن
این ترکیب دقیقاً یکبار در قرآن کریم در سوره تکاثر آیه ۵ آمده است: «كَلَّا لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْیَقِینِ» (هرگز چنین نیست؛ اگر شما علمالیقین [به آخرت] داشتید [افزونطلبی شما را غافل نمیکرد]).
نماد چیست
در متون عرفانی و تفسیری، برای درک مراتب یقین از تمثیل آتش استفاده میکنند. در این دیدگاه، «دیدن دودی که از دور بلند شده و پیبردن به وجود آتش» نماد و مَثَلِ علمالیقین است؛ یعنی انسان از طریق نشانه و استدلال به اصل حقیقت پی میبرد. این مرتبه، نماد ایمان عقلانی و استدلالی در برابر شهود حضوری است.
جمعبندی و توضیح کامل علم الیقین
واژه «علمالیقین» یک ترکیب استوار عربی است که به فرهنگ لغات، عرفان و ادبیات فارسی راه یافته است. این اصطلاح عمیق در لغت به معنای آگاهی و دانشی است که هیچگونه شک، تردید یا گمانی در آن راه ندارد و بر پایه براهین محکم و شواهد قطعی استوار است. در قرآن کریم نیز در سوره تکاثر به این مرتبه از دانایی اشاره شده که انسان را از غفلت دنیا بازمیدارد.
در اصطلاح تصوف و عرفان اسلامی، علمالیقین به عنوان نخستین پله از مراتب سهگانه یقین شناخته میشود. عارفان معتقدند شناخت حقیقت مراحلی دارد که با علمالیقین (شناخت استدلالی و عقلی) آغاز شده، با عینالیقین (مشاهده عینی و شهود حقیقت) ادامه مییابد و در نهایت به حقالیقین (اتحاد با حقیقت و تجربه درونی آن) ختم میشود.
برای ملموس شدن این مفهوم، بزرگان عرفان نماد آتش را مطرح کردهاند؛ اگر کسی با دیدن دود به وجود آتش پی ببرد در مرتبه علمالیقین است، اگر خودِ آتش را ببیند به مقام عینالیقین رسیده و اگر در آتش بسوزد و گرمای آن را با تمام وجود حس کند، به حقالیقین دست یافته است. بنابراین علمالیقین پایه و دروازه ورود به معرفتهای عمیقتر است.