یعنی چه
این واژه یک ترکیب تأکیدی در زبان فارسی است که به اصل، پایه و عمیقترین بخش یک چیز (مانند ریشه درخت یا پایه یک سازه) اشاره دارد. در کاربردهای کنایی و اصطلاحی، عباراتی مانند «از بیخ و بن» به معنای سرتاسر، به طور کامل، و به صورت بنیادی و ریشهای است.
تلفظ
این ترکیب از دو واژه «بیخ» (با مجهول یا کسره ابتدایی) و «بُنه» (با ضمه روی حرف باء) تشکیل شده است که با واو عطف به یکدیگر متصل شدهاند.
در جدول
در جدولهای متقاطع، این عبارت دقیقاً یک پاسخ ۷ حرفی است. بسته به تعداد طراحان و خانههای جدول، ممکن است معادلهای ۵ حرفی آن مانند «بیخ و بن» یا «بنیاد» نیز مد نظر باشد.
به انگلیسی
برای بیان مفهوم ریشه و ساختار اصلی از واژههای Root و Foundation استفاده میشود. اگر هدف بیان اصطلاح «به طور کامل و ریشهای» باشد، عباراتی نظیر utterly یا root and branch کاربرد دارند.
به عربی
در زبان عربی کلمه «جذر» به معنای ریشه گیاه و کلمه «اصل» به معنای پایه و بنیاد است. برای افعالی که معنی نابود کردن از بیخ و بن را میدهند، از مصدر «استئصال» استفاده میشود.
به فارسی
واژگان هممعنا و سره فارسی که میتوانند جایگزین این اصطلاح شوند عبارتند از: پایبست، کُنه، بنیان، بیخ و بن، و شالوده.
نماد چیست
در تصویرسازی ذهنی و ادبیات، این عبارت یادآور ریشههای عمیق یک درخت است که مایه پایداری آن است؛ در مقابل، اصطلاح ریشهکن کردن یا از بیخ و بن زدن نماد نابودی کامل، مطلق و بدون بازگشت یک پدیده یا مسئله است.
جمعبندی و توضیح کامل بیخ و بنه
ترکیب «بیخ و بنه» (که در زبان فصیح و متون کهن بیشتر به صورتهای «بیخ و بن» یا «کنه و بنه» دیده میشود) از واژههای اصیل پارسی تشکیل شده است. واژه «بیخ» در ایران باستان به معنای پایه بوده و در کنار «بُن» یک ترکیب تأکیدی قدرتمند برای اشاره به اصل، بنیاد و شالوده هر چیز میسازد.
این اصطلاح در ادبیات فارسی هم در جنبه مثبت (مانند داشتن اصالت و پایبست محکم) و هم در جنبه منفی (مانند قلعوقمع و نابودی کامل از ریشه) کاربرد فراوان دارد. اگرچه عین این عبارت ترکیبی در قرآن کریم نیامده است، اما مفاهیم متناظر با آن نظیر ثباتِ اصل و ریشه یا برکندن کاملِ مفسدان در آیات الهی با تعابیر عربی منعکس شده است.