معنی
برخاست شکل ماضی ساده از فعل برخاستن است که در معنای بلند شدن از جای خود، ایستادن، بیدار شدن از خواب، و همچنین به صورت مجازی برای پدید آمدن، آغاز شدن یک جریان یا بلند شدن صدا به کار میرود.
یعنی چه
این واژه نشاندهنده تغییر حالت از سکون به حرکت، از نشستن به ایستادن، یا آغاز و شکلگیری یک پدیده یا صدا در محیط است.
متضاد
بسته به بافت متن، متضاد این کلمه تغییر میکند؛ مثلاً در برابر ایستادن «نشست»، در برابر بیداری «خوابید» و در برابر غوغا و صدا «فرونشست» قرار میگیرد.
هم خانواده
این واژهها همگی از ریشه باستانی خاستن (به معنی بلند شدن) مشتق شدهاند. توجه شود که این کلمه نباید با واژههای مشتق از خواستن (میل و اراده) مانند درخواست اشتباه شود.
جمله سازی
تلفظ
این کلمه سه هجایی است: بَر (bar) + خا (khā) + ست (st). در هنگام تلفظ، واو نوشته میشود اما خوانده نمیشود (واو معدوله).
به انگلیسی
در زبان انگلیسی برای اشاره به بلند شدن فیزیکی از کلماتی چون rose و got up، و برای پدید آمدن موقعیت یا مشکل از arise استفاده میشود.
به عربی
در زبان عربی با توجه به معنای دقیق جمله، از افعال متفاوتی استفاده میشود؛ قامَ برای ایستادن فیزیکی و نَهَضَ بیشتر برای قیام و جنبش کاربرد دارد.
نماد چیست
در ادبیات و فرهنگ، برخاستن نمادی از بیداری افکار، شروع دوباره زندگی، مقاومت و قیام علیه ستم، زنده شدن مجدد در رستاخیز و عبور از حالت انفعال به پویایی است.
جمعبندی و توضیح کامل برخاست
واژه «برخاست» یک فعل اصیل پارسی، ماضی ساده سوم شخص مفرد از مصدر برخاستن است. این کلمه از پیشوند «بر» به معنای بالا و فعل پایه «خاست» تشکیل شده است و معنای اولیه آن انتقال از وضعیت سکون و نشستن به وضعیت ایستادن و حرکت است.
علاوه بر معنای فیزیکی، برخاست در ادبیات فارسی کاربردهای مجاز و استعاری گستردهای دارد؛ از جمله بلند شدن صدا، متصاعد شدن دود، طلوع خورشید و آغاز یک جریان یا پدیده. در متون عرفانی و حماسی نیز این واژه به عنوان نمادی از آگاهی، قیام و رستاخیز به کار میرود.
نکته نگارشی بسیار مهم در خصوص این واژه، تمایز املایی آن با واژههای همآوا مانند «خواست» (از ریشه خواستن و طلب کردن) است. برخاست با الف نوشته میشود و هرگونه استفاده از واوِ خواهش در این ساختار (به صورت برخواست) غلط املایی محسوب میشود.