یعنی چه
طرطیر در اصطلاحات علمی قدیمی و کیمیاگری، به ماده بلوری و رسوبی گفته میشود که در ته خمرههای شراب یا سرکه ته نشین میشود. این ماده در شیمی مدرن همان پتاسیم بیتارترات یا کرم تارتار (Cream of tartar) شناخته میشود که در داروسازی و صنایع غذایی کاربرد دارد.
تلفظ
تلفظ صحیح این واژه به صورت فتح اول و کسر سوم یعنی طَرطیر (Tar-tir) است.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، اگر طراح سوال به دنبال یک واژه ۵ حرفی برای 'دُردی شراب' یا 'رسوب سرکه و خمره' باشد، کلمه 'طرطیر' پاسخ دقیق آن است.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی به این ماده رسوبی شیمیایی Tartar یا به صورت دقیقتر در صنایع غذایی Cream of tartar میگویند.
به عربی
این واژه در متون طب سنتی و شیمی قدیم عربی نیز به همین صورت 'طرطیر' یا با عبارت 'دُردی الخمر' به کار رفته است.
به ترکی
در ترکی استانبولی امروزی به این ترکیب شیمیایی معادل بینالمللی آن یعنی Tartar یا اصطلاح بومی Tortu (به معنی رسوب) اطلاق میشود.
به فارسی
در زبان فارسی اصیل و فصیح، معادلهای دقیق این واژه عباراتی چون 'دُردی شراب'، 'لُرد'، 'ثُفل' و 'رسوب خمره' هستند.
در قرآن
واژه طرطیر یک اصطلاح کاملاً علمی، دارویی و کیمیاگری کهن است و در متن قرآن مجید یا منابع دینی اصلی وجود ندارد.
جمعبندی و توضیح کامل طرطیر
واژه «طرطیر» یک اصطلاح علمی قدیمی و کمکاربرد در زبان فارسی است که ریشه آن به واژه یونانی و لاتین Tartaron برمیگردد. این کلمه از طریق متون پزشکی و داروسازی کهن به زبان عربی وارد شده و از آنجا به ادبیات علمی و کیمیاگری فارسی راه یافته است. در واقع طرطیر به رسوبات بلوری و ترشمزهای اطلاق میشود که در ته ظرفهای شراب و سرکه باقی میماند.
در شیمی مدرن، این ماده را با نام «پتاسیم بیتارترات» یا همان «کرم تارتار» میشناسند که در شیرینیپزی و صنایع دارویی کاربرد زیادی دارد. لغتنامههای معتبری مانند دهخدا معادلهای فارسی آن را دُرد، لُرد و ثُفل ذکر کردهاند. توجه به این نکته ضروری است که این واژه نباید با کلمه «طرطور» (نوعی کلاه بلند قدیمی) اشتباه گرفته شود.