یعنی چه
خسیس در تداول امروز زبان فارسی به کسی گفته میشود که دلبستگی افراطی به مال دارد و از انفاق یا خرج کردن آن، حتی برای خود و نزدیکانش، خودداری میورزد. در متون کلاسیک و ریشه عربی آن، این واژه معنای گستردهتری داشته و به امور یا افرادی که پست، فرومایه، کمارزش و حقیر بودند نیز دلالت میکرد.
تلفظ
تلفظ صحیح این واژه در زبان فارسی «خَسیس» (به فتح خاء) است. صورت تفضیلی آن در زبان عربی «أخَسّ» (به فتح همزه و خاء و تشدید سین) تلفظ میشود که به معنای پستتر و فرومایهتر است.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، پاسخ پنج حرفی برای این مفهوم واژهٔ «ا خسیس» است. همچنین کلمات مترادفی چون بخیل، ممسک و لئیم نیز بسته به تعداد حروف کنایههای رایجی در طراحهای جدول هستند.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی واژگان متعددی برای این مفهوم وجود دارد؛ 'Stingy' رایجترین صفت برای ناخنخشک بودن است و 'Miser' به فرد مغرور و اسیر مال دنیا گفته میشود.
به ترکی
در زبان ترکی استانبولی، واژهٔ 'Cimri' متداولترین معادل برای شخص خسیس است. همچنین واژهٔ 'Pinti' به فردی دلالت دارد که خساست او همراه با پستی یا آلودگی رفتاری باشد.
به فارسی
معادلهای اصیل و متداول فارسی این واژه شامل تنگچشم، ناخنخشک، کنس و گداصفت است. در زبان فارسی کهن نیز واژگانی مانند فرومایه و دون برای مفاهیم نزدیک به آن به کار میرفته است.
در قرآن
خود واژهٔ «خسیس» به صورت مستقیم در متن قرآن کریم کاربرد لفظی ندارد و نامشخص است؛ اما مفاهیم مترادف آن مانند «بُخل» (آیه ۳۷ سوره نساء)، «شُحّ» به معنی خساست نفس (آیه ۹ سوره حشر) و «قَتُور» (آیه ۱۰۰ سوره اسراء) به شدت مورد ملامت قرار گرفتهاند.
نماد چیست
در ادبیات و فرهنگ عامه، خسیس نماد اندوختن مال بدون بهرهمندی از آن و فروکاستن ارزش انسانی به پول است. در ادبیات جهان شخصیتهایی مثل «اسکروچ» یا «هارپاگون» مظهر آن هستند و در نجوم کهن نیز کوکب «زُحل» کنایه از پیرِ خسیس بوده است.
جمعبندی و توضیح کامل ا خسیس
واژهٔ «خسیس» ریشه در زبان عربی (از ماده خ س س) دارد و در اصل به معنای پستی، فرومایگی و کمارزشی است؛ با این حال در سیر تحول خود در زبان فارسی امروز، منحصراً به معنای فردی به کار میرود که از خرج کردن مال و دارایی خود امتناع میورزد و در برابر مفاهیمی چون بخشندگی، سخاوت و کرامت قرار میگیرد.
این صفت اخلاقی در ادبیات، فرهنگ عامه و متون مذهبی همواره مورد نکوهش بوده است. اگرچه عین این لفظ در قرآن مجید ذکر نشده، اما آیات متعددی با تعابیری همچون بخل و شُحّ به مذمت این خصلت پرداختهاند. در فرهنگ داستانی نیز شخصیتهای خسیس همواره نمادی از تنهایی و بیبهره ماندن از مواهب زندگی به شمار میروند.