یعنی چه
واژه متیقظ در لغت به کسی گفته میشود که از خواب بیدار شده یا از غفلت و بیخبری درآمده است. در اصطلاح و متون ادبی، این کلمه برای توصیف فردی به کار میرود که با تیزبینی، درایت و مراقبت کامل به امور مینگرد و دچار غفلت نمیشود.
تلفظ
این کلمه با ضمه ميم، فتح تاء، فتح یاء، کسر قاف مشدد و ظاء تلفظ میشود.
در جدول
پاسخ متداول برای این واژه در جدولهای متقاطع، کلماتی مانند بیدار، هوشیار یا آگاه است.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی با توجه به سیاق متن، میتوان از معادلهای فوق برای انتقال معنای هوشیاری و بیداری استفاده کرد.
به عربی
این واژه خود ریشه عربی دارد و در این زبان نیز به عنوان اسم فاعل برای اشاره به بیداری و هوشیاری به کار میرود.
به فارسی
برابرهای اصیل و رایج این کلمه در زبان فارسی شامل بیدار، آگاه، خبردار و هوشیار است که در متون کهن مانند کلیله و دمنه نیز در همین معانی به کار رفته است.
در قرآن
خود واژه متیقظ در قرآن کریم ذکر نشده است؛ ولی کلمه همخانواده آن یعنی «أَیْقَاظاً» (جمع یَقِظ به معنای بیداران) در داستان اصحاب کهف استفاده شده است. همچنین مفهوم بیداری فکری و عبادی (مانند تهجد) با معنای اصطلاحی این کلمه پیوند دارد.
نماد چیست
متیقظ در فرهنگ ادبی و اخلاقی نماد انسانی است که چشمان باز دارد، از خواب غفلت برخواسته و با هدایتِ عقل و آگاهی حرکت میکند. در هنر یا تصویرسازی، این مفهوم میتواند با نمادهایی چون چشم باز یا فانوس همسو باشد.
جمعبندی و توضیح کامل متیقظ
واژه متیقظ یک صفت فاعلی با ریشه عربی (از ثلاثی مجرد یقظ) است که در زبان و ادبیات فارسی به معنای فرد بیدار، هوشیار و آگاه به کار میرود. این کلمه در متون کهن معتبری نظیر کلیله و دمنه برای توصیف انسانهای خردمند و دوراندیشی استفاده شده که با چشم باز و دقت کامل به امور مینگرند و تسلیم خواب غفلت نمیشوند.
اگرچه خود این واژه به طور مستقیم در متن قرآن مجید نیامده، اما واژگان همریشه با آن مانند «أَیْقَاظاً» در سوره مبارکه کهف به چشم میخورند. بررسی مترادفها و متضادهای متیقظ نشان میدهد که این کلمه دقیقاً در نقطه مقابل غفلت، بیخبری و خوابآلودگی قرار دارد و نمادی از بیداری اخلاقی، فکری و معرفتی به شمار میآید.