یعنی چه
این واژه دارای دو کاربرد و ریشه متفاوت است: در متون کهن فارسی به معنای بازی شطرنج (تحولیافته از چترنگ پهلوی) بهکار میرفته است. در کاربرد معاصر و گویش فارسی دری افغانستان، به معنای غربیلک یا فرمان هدایت خودرو است.
تلفظ
در متون ادبی کهن معمولاً به صورت «شُتُرنگ» یا «اِشْتُرنگ» ضبط شده و در گویش معاصر دری افغانستان به صورت «اِشْتَرَنگ» تلفظ میشود.
در جدول
در سؤالات جدول کلمات متقاطع، این واژه معمولاً به عنوان معادل کهن شطرنج یا نام فرمان خودرو در افغانستان با تعداد ۶ حرف از طراحان پرسیده میشود.
به انگلیسی
در معنای کهن معادل بازی شطرنج و در معنای معاصر دری (که وامواژهای از زبان انگلیسی است) معادل فرمان هدایت خودرو است.
به عربی
واژه شطرنج در زبان عربی در واقع معرب و تغییریافته همین واژه اشترنگ/شترنگ پارسی است. برای معنای خودرویی نیز از واژه مقود استفاده میشود.
به فارسی
برابرهای این واژه در فارسی معیار امروزی شامل «شطرنج» برای بازی فکری و «فرمان» یا «غربیلک فرمان» برای بخش هدایتکننده اتومبیل است.
نماد چیست
در ادبیات کلاسیک (مانند شاهنامه فردوسی)، این واژه در قالب بازی شطرنج نماد عقل، تدبیر، نقشه و اختیار انسان در برابر بازی نرد (نماد جبر و شانس) است. در مفهوم معاصر نیز نماد کنترل، هدایت و تصمیمگیری در مسیر زندگی به شمار میرود.
جمعبندی و توضیح کامل اشترنگ
واژه «اشترنگ» یک واژه جالب دوگانه در سیر تحول زبان فارسی است. از یک سو در تاریخ ادبیات و متون کهن پارسی، ریشه در واژه سانسکریت «چاتورانگا» دارد که در پارسی میانه به «چترنگ» و سپس «شترنگ/اشترنگ» تبدیل شد و اعراب آن را به صورت «شطرنج» درآوردند. شاهنامه فردوسی شاهدی بر این کاربرد اصیل است.
از سوی دیگر، این واژه در فارسی دری معاصر و گویش مردم افغانستان کاربرد کاملاً متفاوتی دارد. در این گویش، اشترنگ با اقتباس صوتی از واژه انگلیسی Steering به معنی غربیلک یا فرمان خودرو و وسایل نقلیه بهکار میرود و کاملاً جایگزین واژه فرمان در محاوره شده است.