معنی
در زبان فارسی به معنای نقل کردن بخشی از یک متن، سخن یا اثر با ذکر یا بدون ذکر مستقیم منبع و همچنین بازآفرینی یک فیلم یا کتاب بر اساس اثری دیگر است. در اصل و ریشه لغوی نیز به معنی گرفتن شعله یا پارهای از آتش است.
یعنی چه
وقتی هنرمند یا نویسندهای اثری جدید را با نگاه به یک کتاب، فیلم یا داستان قدیمیتر خلق میکند، میگویند از آن اقتباس کرده است؛ به این معنی که ایده یا ساختار اصلی را از جای دیگری وام گرفته است.
ریشه
این واژه از زبان عربی وارد فارسی شده و مصدر باب افتعال از فعل «اقتبس» است. ریشه ثلاثی آن (ق ب س) به معنای گرفتن نور، شعله یا پارهای از آتش از منبعی دیگر است که به مرور زمان کاربردی معنایی و اصطلاحی در ادبیات یافته است.
تلفظ
تلفظ صحیح این واژه با کسره روی حرف اول (اِ) و سکون روی قاف، کسره روی تاء و فتحة کشیده در بخش پایانی است.
در جدول
در حل جدول کلمات متقاطع، واژه اقتباس با تعداد ۶ حرف، به عنوان پاسخِ راهنماهایی چون «الگوبرداری ادبی»، «نقل مطلب» یا «برگرفت» کاربرد دارد.
به انگلیسی
بسته به بستر متن، در مباحث سینمایی و هنری واژه Adaptation دقیقترین معادل است. در مسائل نگارشی و پژوهشی از کلمات Citation یا Quotation نیز استفاده میشود.
به فارسی
نزدیکترین و دقیقترین معادلهای سره و واژگان فارسی برای این مفهوم، کلمات «برگرفت» و «بازآفرینی» هستند که مفهوم الهامگیری ساختاری را به خوبی منتقل میکنند.
جمعبندی و توضیح کامل اقتباس
واژه «اقتباس» یکی از اصطلاحات کلیدی در حوزه ادبیات، سینما و هنرهای نمایشی است. این کلمه در اصل ریشهای عربی دارد و از مفهومِ استعاریِ «گرفتن پارهای از آتش برای روشن کردن مشعل خود» به معنای امروزیِ «وامگیری فرهنگی و هنری» تغییر شکل یافته است. در دنیای امروز، اقتباس به معنای کپیبرداری صرف یا سرقت ادبی نیست، بلکه به فرآیند خلاقانهای گفته میشود که در آن یک اثر هنری (مانند یک رمان) مبنای خلق اثری دیگر در قالبی جدید (مانند یک فیلم سینمایی) قرار میگیرد.
از نگاه ریشهشناسی و قرآنی، اگرچه خود واژه در قالب مصدر در قرآن نیامده، اما مشتقات آن مانند «قبس» در داستان حضرت موسی (ع) برای آوردن شعله آتش و فعل «نقتبس» به معنای کسب نور کاربرد داشتهاند. این پیشینه نشان میدهد که مفهوم اقتباس با انتقال روشنایی، دانش و الهامبخشی گره خورده است و در متون کلاسیک فارسی نیز به معنای تضمین یا آوردن آیات و احادیث در شعر بدون ذکر صریح نام منبع رواج داشته است.
در تفاوت با مفاهیمی مثل ابداع و اختراع که بر پایه نوآوری مطلق هستند، اقتباس همواره به یک پیشزمینه یا منبع اصلی تکیه دارد. هنرمند با حفظ هسته اصلی اثر اولیه، روح تازهای در کالبد آن میدمد و آن را با شرایط زمانی، مکانی یا رسانهای جدید هماهنگ میسازد؛ به همین دلیل است که امروزه سینمای اقتباسی بخش بزرگی از شاهکارهای نمایشی جهان را تشکیل میدهد.