یعنی چه
عبارت «باس و سخط» (که شکل درستتر آن بأس و سخط است) از دو واژه عربی تشکیل شده است. بأس به معنای شدت، قدرت، سختی و عذاب است و سخط به معنای خشم شدید، ناخشنودی و غضب؛ در نتیجه ترکیب آنها مجازاً به معنای تنبیه شدید، مجازات سخت و سیاست همراه با خشم و قهر مقتدرانه به کار میرود.
تلفظ
واژه اول در اصل به صورت «بَأْس» (با همزه ساکن) تلفظ میشود که در زبان فارسی معمولاً همزه آن تخفیف یافته و به صورت «باس» خوانده میشود. واژه دوم نیز به صورت «سَخَط» با فتح سین و خاء تلفظ میگردد.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، این ترکیب معمولاً به عنوان نشانه یا پاسخ برای مفاهیمی چون خشم شاه، غضب الهی یا سیاست و مجازات شدید حاکمان کاربرد دارد.
به انگلیسی
برای معادلسازی این ترکیب تفکیکشده دینی و ادبی در انگلیسی، از واژگانی که شدت خشم و عذاب مقتدرانه را میرسانند استفاده میشود.
به عربی
هر دو واژه ریشه کاملاً عربی دارند؛ «بأس» از ریشه (ب-أ-س) به معنی سختی و قدرت قهرآمیز و «سخط» از ریشه (س-خ-ط) به معنی کراهت شدید و غضب است.
به فارسی
معادلهای دقیق فارسی این ترکیب شامل واژههایی چون «قهر و غضب»، «خشم و عذاب»، «تأدیب و مجازات سخت» یا «سیاستِ حاکم» است که نشاندهنده روگردانی همراه با تنبیه است.
در قرآن
هر دو واژه به فراوانی در قرآن به کار رفتهاند؛ «بأس» بارها به معنای عذاب و نیروی سخت الهی (مانند بأسنا یا بأس شدید) و «سخط» در مفاهیمی چون «سخط الله» به معنی خشم و ناخشنودی پروردگار از گناهکاران ذکر شده است.
نماد چیست
در ادبیات کلاسیک و متون عرفانی-کلامی، «بأس» نماد اقتدار نظامی، آهن و شمشیر بران حاکم است و «سخط» نماد آتش غضب، قهر، مجازات و روگردانیِ مقتدرانه ملوکانه یا الهی محسوب میشود.
جمعبندی و توضیح کامل باس و سخط
ترکیب «باس و سخط» که در اصل از دو واژه وامگرفتهٔ عربی «بَأْس» و «سَخَط» ساخته شده است، در زبان و ادبیات فارسی برای بیان اوج خشم، غضب، عذاب و مجازات به کار میرود. واژه بأس دلالت بر شدت، سختی و نیروی قهرآمیز دارد و واژه سخط بر ناخشنودی و غیظ شدید استوار است؛ لذا همراهی این دو با هم، مفهوم تنبیه و سیاستِ سختگیرانه را پدید میآورد.
این عبارت بیشتر در متون تاریخی، دینی و عرفانی کاربرد دارد؛ به عنوان مثال وقتی گفته میشود شخصی «مورد باس و سخط شاه یا خداوند» قرار گرفت، یعنی به شدت مغضوب واقع شده و به عقوبت و مجازات سختی دچار گشته است. در نگارش فارسی، همزهٔ بأس معمولاً حذف شده و به صورت باس نوشته میشود.