یعنی چه
شکستهنفسی اصطلاحی کنایی در فرهنگ و ادب سنتی ایران است که به معنای رام کردن غرورِ نفس و خود را کمتر از آنچه هست نشان دادن، به کار میرود تا فرد از خودخواهی دوری کند.
تلفظ
این واژه از ترکیب واژه فارسی «شکسته» (از ریشه شکستن) و واژه عربی «نفس» به همراه یای مصدری ساخته شده است.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، پاسخ این اصطلاح معمولاً با واژههایی چون تواضع، فروتنی یا خاکساری همپوشانی دارد و خود واژه دقیقاً ۹ حرف دارد.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی واژگان modesty و humility به جنبه اخلاقی فروتنی اشاره دارند، در حالی که self-deprecation دقیقاً معادلِ جلوه دادن خود به صورت ناچیز در کلام است.
به عربی
در فرهنگ و زبان عربی، تعابیری همچون هضمالنفس دقیقاً معادل معنایی شکستن غرورِ منیت و نفس اماره است.
به ترکی
در ترکی استانبولی واژه اصیل alçakgönüllülük بیشترین کاربرد را برای رساندن مفهوم فروتنی و شکستهنفسی دارد.
در قرآن
هرچند اصطلاح شکستهنفسی به دلیل ساختار ترکیبی فارسی در متن قرآن وجود ندارد، اما ریشه اخلاقی آن یعنی نهی از خودستایی و امر به فروتنی در آیاتی چون «فَلَا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ» (نجم/۳۲) و «وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ» (حجر/۸۸) به وضوح تبیین شده است.
جمعبندی و توضیح کامل شکسته نفسی
شکستهنفسی یکی از کلیدیترین مفاهیم اخلاقی و رفتاری در فرهنگ ایرانی و ادبیات عرفانی است. این اصطلاح کنایی که از ترکیب واژه فارسی «شکسته» و واژه عربی «نفس» پدید آمده، به معنای رام کردن و شکستن غرورِ نفس اماره است؛ رفتاری که در آن فرد آگاهانه خود را کمتر و کوچکتر از مرتبه واقعیاش جلوه میدهد تا از تکبر، عُجب و خودبزرگبینی دور بماند.
در ادبیات فارسی، درخت باردار که از سنگینی میوه سر به زیر دارد یا خاکِ آستانه، نمادهای سنتی این ویژگی به شمار میروند. با این حال، در روابط اجتماعی امروز، شکستهنفسی گاهی جنبه تعارفات روزمره و اغراقآمیز کلامی به خود میگیرد که باید آن را از تواضعِ درونی و اصیل تفکیک کرد. در نگاه دانشنامهای، این مفهوم مترادف با فروتنی، خضوع و افتادگی و متضاد با تفرعن و غرور است.