یعنی چه
در لغتنامه دهخدا، عنقا پرندهای اساطیری و بسیار بزرگ توصیف شده است که بر فراز کوه قاف آشیانه دارد. این واژه مجازاً به هر چیز کمیاب، دستنیافتنی و عالیرتبه اشاره میکند و در ادبیات عرفانی نیز جایگاه ویژهای دارد.
تلفظ
این واژه در زبان فارسی به صورت «عَنقا» (Anqā) تلفظ میشود. ریشه اصلی آن در زبان عربی «عَنقاء» با همزه پایانی است که در تداول فارسیزبانان، همزه آن حذف شده است.
در جدول
در جدولهای متقاطع، پاسخ عبارت «عنقا دهخدا» دقیقاً ۹ حرف دارد. بسته به طراح سوال، نمونههای دیگری چون سیمرغ، سیرنگ یا عنقای مغرب نیز به عنوان پاسخ واژه عنقا به کار میروند.
به انگلیسی
اگرچه Phoenix در فرهنگ غربی بیشتر معادل ققنوس است، اما در بسیاری از ترجمهها برای عنقا نیز استفاده میشود. واژههای تخصصیتر مانند Simurgh یا Griffon نیز برای انتقال این مفهوم اساطیری کاربرد دارند.
به فارسی
معادلهای اصیل فارسی این واژه «سیمرغ» و «سیرنگ» هستند. در برخی متون ادبی فراتر از مرزهای معنایی دقیق، گاه با ققنوس نیز هممعنی فرض شده است، اما در اصل با سیمرغ تطابق کامل دارد.
در قرآن
واژه عنقا به طور مستقیم در متن قرآن کریم ذکر نشده است. با این حال، مفسران در ذیل برخی آیات (مانند آیه ۴۵ سوره حج)، در بیان قصص انبیاء و سرگذشت قوم حضرت حنظله یا موسی، به پرندهای بزرگ و عذابآور به نام عنقا اشاره کردهاند که به دلیل ربودن کودکان، با دعای پیامبر نسلش منقرض شد.
نماد چیست
در ادبیات فارسی و عرفانی، عنقا نماد گوشهنشینی، قناعت و دستنایافتنی بودن است. بزرگان عرفان مانند مولانا و ابنعربی، آن را نماد «غیبالغیوب» و حقیقت مطلقی میدانند که با عقل و حواس ظاهری قابل صید و درک نیست.
جمعبندی و توضیح کامل عنقا دهخدا
واژه عنقا بر اساس لغتنامه دهخدا، ریشهای عربی دارد و از واژه «عنق» به معنای گردن گرفته شده است که به خاطر داشتن گردنی دراز یا طوقی سفید بر گردنش به این نام خوانده میشود. این پرنده اساطیری در زبان فارسی کاملاً با مفهوم سیمرغ پیوند خورده و بر فراز کوه قاف مسکن دارد.
در ادبیات کلاسیک و عرفانی ایران، عنقا جایگاهی والا دارد و مظهر بلندهمتی، قناعت، تجرد و حقیقت غایب و دور از دسترس است؛ به طوری که مگس و گنجشک در شعر شاعرانی چون سعدی و حافظ به عنوان مظهر پستی و فراوانی در برابر عظمت و نایابی عنقا قرار میگیرند. این واژه اگرچه در متن قرآن نیامده، اما داستانهای اساطیری حول محور آن به کتابهای تفسیری و قصصالانبیاء راه یافته است.
علاوه بر مفهوم پرنده افسانهای، دهخدا به نقل از منابع کهن اشاره میکند که عنقا نام یک ساز قدیمی با گردن دراز و همچنین نام یکی از نواهای قدیمی در موسیقی ایرانی نیز بوده است.