شصت کله یعنی چه؟

جمع‌بندی و توضیح کامل شصت کله

عبارت «شصت کله» که در متون کهن و اصیل به صورت «شست‌کُله» ضبط شده است، یک واژه عمومی در زبان فارسی نیست، بلکه یک لقب تاریخی و کنایی مربوط به اواخر قرن ششم هجری است. این لقب در واقع به شاعر معروف آن دوران، «شمس‌الدین احمد بن منوچهر همدانی» (ندیم سلطان طغرل سلجوقی) تعلق داشته و علت نام‌گذاری آن، وجود یک نقص ظاهری یا کوتاهی در انگشت شست دست او یا پدرش بوده است.

در تذکره‌های قدیمی مانند نوشتهٔ دولتشاه سمرقندی، یک اشتباه ریشه‌شناختی رخ داده و این لقب به اشتباه به «منوچهری دامغانی» نسبت داده شده است؛ با این توجیه که او دارنده شصت گله گوسفند بوده است. اما محققان بزرگی چون سعید نفیسی و ذبیح‌الله صفا با استناد به کتاب تاریخی «راحةالصدور»، این ادعا را رد کرده و اثبات نموده‌اند که واژه از ترکیب «شست» (انگشت) و «کُل» (به معنی معیوب و ناقص در فارسی قدیم) ساخته شده است.

بنابراین، این ترکیب امروزه در لغت‌نامه‌ها معنای مستقل عامیانه‌ای ندارد و هرگاه در جدول‌ها یا متون ادبی دیده شود، مستقیماً به همین صفت کنایه‌ای و لقب تاریخی اشاره می‌کند که تعداد حروف آن در رسم‌الخط متداول ۶ حرف است.