یعنی چه
ترکیب اصطلاحی «علیل و ذلیل» برای توصیف فردی به کار میرود که همزمان دچار بیماری، رنجوری و ازکارافتادگی جسمی (علیل) و همچنین خفت، بیاعتباری و تحقیر اجتماعی (ذلیل) شده و به غایت بیچارگی رسیده است.
تلفظ
تلفظ صحیح این ترکیب کنایی و اتباعی به صورت عَلیل و ذَلیل (alīl va zalīl) است.
در جدول
در پاسخ به سوالات جدول کلمات متقاطع برای توصیف نهایت خواری و ناتوانی، عین واژه «علیل و ذلیل» با ۹ حرف یا معادلهای آن جایگذاری میشود.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی نزدیکترین معادلها برای توصیف این حالت فرسودگی جسمی و روحی شامل Weak and wretched یا Miserable and broken است.
به عربی
این ترکیب از دو واژه اصیل عربی ساخته شده و در زبان عربی نیز به صورت مريض وذليل یا واژههای مشابه برای بیان استضعاف شدید استفاده میشود.
به ترکی
در زبان ترکی اصطلاحاتی مانند Sefil ve perişan یا Hasta ve aşağılanmış دقیقترین مفهوم را برای این کنایه بازگو میکنند.
به فارسی
معادلهای اصیل فارسی این ترکیب شامل عباراتی چون «رنجور و خوار»، «بیمار و زبون»، «ناتوان و حقیر»، «مستمند و مغلوب» یا «زمینگیر و بیمقدار» است.
در قرآن
عین ترکیب دوتایی «علیل و ذلیل» در قرآن کریم وجود ندارد. واژه علیل در قرآن به کار نرفته (بیشتر واژه مریض استفاده شده)، اما واژه ذلیل و مشتقاتش بارها آمده است؛ مانند آیه ۲۶ سوره آلعمران (وَتُعِزُّ مَنْ تَشَاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشَاءُ) و آیه ۱۲۳ همین سوره (وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ).
جمعبندی و توضیح کامل علیل و ذلیل
واژهٔ مرکب و اتباعی «علیل و ذلیل» از ترکیب دو کلمه با ریشهٔ عربی ساخته شده است. «علیل» از ریشه (ع ل ل) به معنای بیمار، رنجور و ناتوان جسمی است و «ذلیل» از ریشه (ذ ل ل) به معنای خوار، زبون و تحقیرشده است. وقتی این دو کلمه در زبان فارسی در کنار یکدیگر قرار میگیرند، یک صفت مرکب مبالغهآمیز را میسازند.
این عبارت در فرهنگ و ادبیات عامیانه فارسی به عنوان نمادی از نهایت سقوط، شکست و فروپاشی یک انسان به کار میرود. یعنی شخص نه تنها سلامت جسمانی خود را از دست داده و زمینگیر شده است، بلکه از نظر جایگاه اجتماعی، عزت نفس و اعتبار نیز به کمترین حد ممکن رسیده و خوار گشته است.
اگرچه خود این ترکیب به صورت دوتایی در متون قرآنی سابقه ندارد، اما تککلمات و مشتقات ریشه ذلت (مانند تذلیل، اذله) در قرآن مکرراً در مفهوم خواری مادی یا فروتنی در برابر قدرت الهی استفاده شدهاند. در زبانهای دیگر نظیر انگلیسی و ترکی نیز مفاهیمی چون شکستگی، نکبتزدگی و خواری همزمان برای معادلسازی آن بهره گرفته میشود.