یعنی چه
طاس یا جام چهل کلید، ظرفی کوچک از جنس مس یا برنج است که در لبه یا بدنه آن چهل قطعه فلزی کوچک و باریک به شکل کلید یا پلاک آویزان است. درون و بیرون این ظرف با آیات قرآن، ادعیه، نامهای معصومین و گاه رموز ستارهشناسی حکاکی شده است و در باورهای عامیانه کاربردی ماوراءطبیعی و گرهگشا داشته است.
تلفظ
این ترکیب از سه واژه «طاس» (کاسه فلزی)، «چهل» (عدد ۴۰) و «کلید» (ابزار گشایش) تشکیل شده و به صورت اضافه و صفت خوانده میشود.
در جدول
در مسابقات و جداول شرح در متن، پاسخ این اصطلاح دقیقاً ۱۰ حرف دارد. از نامهای دیگر آن میتوان به جام چهل بسمالله یا جام تفأل نیز اشاره کرد.
به انگلیسی
در موزههای بینالمللی مانند موزه ویکتوریا و آلبرت لندن، این ظروف تاریخی اغلب با عناوین یاد شده ثبت و معرفی شدهاند.
به عربی
در زبان عربی از واژه طاسه یا إناء به همراه عدد چهل و مفتاح برای توصیف این شیء استفاده میشود.
به فارسی
در زبان فارسی مترادفهای سنتی آن شامل کاسه دعا، جام چهل بسمالله، جام چهل قُل و طشت دعایی است. واژه طاس ریشه هندوروپایی/پهلوی داشته و کلید نیز از واژه یونانی کلیس وام گرفته شده است.
در قرآن
خودِ اصطلاح «طاس چهل کلید» در قرآن نیامده است، اما این ظرف عملاً بستری برای مکتوب کردن آیات قرآن بوده است. آیاتِ حکاکی شده روی آن شامل چهارقُل، آیةالکرسی، آیه «وَ إن یَکاد» و سوره فتح است.
نماد چیست
این ظرف در فرهنگ عامه نماد مشکلگشایی، بختگشایی، دفع چشمزخم، باطل کردن سحر و جادو، و چلهبُری (حفاظت از مادر و نوزاد) بوده است. همچنین عدد ۴۰ در آن نماد کمال و تکامل معنوی است.
جمعبندی و توضیح کامل طاس چهل کلید
طاس (یا جام) چهل کلید یک شیء آیینی و فولکلوریک متعلق به فرهنگ عامه ایران است که رواج جدی آن به دوران صفویه بازمیگردد. این ظرف برنجی یا مسی که به لبههای آن چهل پلاک کوچک به شکل کلید آویزان شده، کاملاً با ادعیه، نامهای معصومین و آیات قرآنی نظیر چهارقل و آیةالکرسی تزیین میشده است.
در باورهای سنتی، آب ریخته شده در این جام متبرک شمرده میشد و از آن برای گشایش بخت، باطل کردن سحر و جادو، دفع چشمزخم و همچنین مراسم چلهبری نوزاد استفاده میکردند. این ابزار ترکیبی از مذهب، هنر فلزکاری و باورهای اسطورهای جامعه ایران قدیم است.