یعنی چه
متحجر در لغت به معنای چیزی است که مانند سنگ سخت و جامد شده یا به فسیل تبدیل شده است. در اصطلاح اجتماعی و فرهنگی، به فردی گفته میشود که در برابر تغییرات، نوآوریها و اندیشههای جدید بهشدت مقاومت میکند و با تعصب کورکورانه بر باورهای قدیمی خود پافشاری مینماید.
تلفظ
این واژه به صورت مُتَحَجِّر تلفظ میشود که حرف اول ضمه (ـُ)، حرف دوم و سوم فتحه (ـَ) و حرف چهارم یعنی «ج» دارای تشدید و کسره (ـِّ) است.
در جدول
در جدولهای متقاطع، کلمه متحجر به عنوان پاسخ برای راهنماهایی مثل «واپسگرا»، «سختسر» یا «سنگشده» به کار میرود و دقیقاً ۵ حرف دارد.
به انگلیسی
برای مفاهیم کنایی و فکری از واژههای Dogmatic و Reactionary استفاده میشود، در حالی که در متون علمی و زمینشناسی برای اشاره به سنگوارهها واژههای Petrified یا Fossilized به کار میروند.
به فارسی
در زبان فارسی سره و معادلهای روان، میتوان از واژههایی چون «واپسگرا»، «خشکاندیش»، «دُگم»، «قشری»، «متعصب» و «مرتجع» برای جنبه فکری، و «سنگواره» یا «فسیل» برای جنبه طبیعی آن استفاده کرد. متضادهای آن نیز نوگرا، متجدد و روشنفکر هستند.
در قرآن
عین واژه «متحجر» در قرآن کریم ذکر نشده است؛ اما ریشه آن (ح-ج-ر) بارها به کار رفته است. برای نمونه در آیه ۷۴ سوره بقره، خداوند دلهای تشدیدیافته و نفوذناپذیر کافران را به سنگ تشبیه کرده است: «ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُکُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِکَ فَهِیَ کَالْحِجَارَةِ...». در فرهنگ قرآنی، تقلید کورکورانه از گذشتگان و عدم تفکر، معادل این جمود فکری دانسته شده است.
نماد چیست
متحجر نماد بارز «سنگ» و «فسیل» است. سنگ در ادبیات نماد سختی، عدم انعطاف، ایستایی مفرط و عاطفهزدایی است؛ چرا که هیچ مایع حیاتبخش یا حقیقت جدیدی در آن نفوذ نمیکند و رشد و پویایی در آن متوقف شده است.
جمعبندی و توضیح کامل متحجر
واژه متحجر که از ریشه عربی «حجر» به معنی سنگ گرفته شده، سیر تحول معنایی جالبی را طی کرده است. این کلمه در ابتدا مفهومی کاملاً فیزیکی و طبیعی داشت و به هر چیز سنگشده یا فسیلمانند اطلاق میشد. اما با ورود به ادبیات اجتماعی، سیاسی و فرهنگی، کاربردی کنایی یافت و امروزه بیشتر برای توصیف افرادی به کار میرود که دچار جمود فکری و ایستایی ذهنی شدهاند.
یک فرد متحجر کسی است که در برابر تغییرات زمانه، جریانهای علمی جدید و عقلانیت مقاومت تام نشان میدهد و با تعصب و اصرار بر باورهای سنتی یا قدیمی خود، مانع پیشرفت خود و جامعه میشود. این مفهوم در تقابل مستقیم با اصطلاحاتی چون نوگرایی، تحولخواهی و روشنفکری قرار دارد.
شناخت این واژه به ما کمک میکند تا مرز میان حفظ اصالتهای فرهنگی (سنتگرایی) و پافشاری متعصبانه بر روشهای منسوخ (تحجر) را درک کنیم. متحجر بودن در جامعه امروز، نماد توقف رشد اندیشه و فرسودگی فکری به شمار میرود.