معنی
واژهٔ روز در کاربرد اصلی خود به زمان بین طلوع تا غروب آفتاب اطلاق میشود که زمین از نور خورشید بهرهمند است و در مقابل شب قرار دارد. در مفهوم گستردهتر، روز به یک شبانهروز کامل یعنی یک دورهٔ ۲۴ ساعته نیز گفته میشود. علاوه بر این، در ادبیات و گفتار روزمره کنایه از عصر، زمانه، بخت و اقبال نیز هست.
یعنی چه
روز یعنی بیداری، حرکت و آغاز دوبارهٔ تلاش. این واژه در عبارتهایی مانند «روزش سیاه شد» به معنای بخت و وضعیت زندگی انسانهاست و به طور کلی مظهر آگاهی و حقیقت در برابر تاریکی و غفلت به شمار میرود.
مترادف
این واژهها در متون کهن و معاصر بسته به متن، به عنوان هممعنی یا جایگزین واژه روز استفاده میشوند.
متضاد
واژههایی که مفهوم مقابل روشنی، بیداری و سپیدهدم را تداعی میکنند.
هم خانواده
کلماتی که از نظر ریشه لغوی یا معنایی با واژه روز پیوند مستقیم دارند.
ریشه
این واژه اصیل ایرانی در پارسی میانه یا پهلوی به صورت rōz یا rōc تلفظ میشده و در پارسی باستان به صورت raocah به معنی درخشش، روشنی و نور بوده است که با واژه «روشن» همریشه است.
جمله سازی
در جدول
در جدولهای متقاطع، پاسخ مستقیم برای مفهوم روشنایی مابین شب، خود واژه «روز» است. معادلهای عربی آن مانند یوم و نهار نیز کاربرد بالایی دارند.
به انگلیسی
واژه Day در انگلیسی هم برای بخش روشن شبانهروز و هم برای دوره ۲۴ ساعته به کار میرود. در زبان عربی یوم به کل شبانهروز یا دوره زمانی و نهار به بخش روشن آن گفته میشود.
جمعبندی و توضیح کامل روز
واژه «روز» یکی از کهنترین و اصیلترین واژگان زبان فارسی و خانواده زبانهای هندواروپایی است که ریشه در مفهوم نور، درخشش و روشنایی دارد. این کلمه در معنای نخستین خود، فاصله زمانی میان طلوع تا غروب خورشید را در بر میگیرد و در معنای عامتر، به یک چرخه کامل ۲۴ ساعته زمین اطلاق میشود. در فرهنگ و ادبیات فارسی، روز همواره نمادی از حیات، آگاهی، امید و حقیقت بوده و در تقابل مستقیم با شب که مظهر سکون و تاریکی است، قرار دارد.
علاوه بر جنبههای اخترشناسی و زمانی، روز در فرهنگ عامه و استعارههای زبانی کنایه از سرنوشت، بخت، گذر عمر و دوران زندگی انسانهاست. این واژه در متون مذهبی و ترجمه آیات قرآنی نیز به عنوان برگردان دقیقی برای واژههای «یوم» و «نهار» به کار رفته است و حضور پررنگی در ترکیبات کلامی مانند روزگار، نوروز و روزمره دارد که نشاندهنده پویایی و اهمیت این مفهوم در ادراک زمان نزد ایرانیان است.