یعنی چه
این عبارت یک اصطلاح لغوی مستقل نیست، بلکه یک عنوان تفسیری و قرآنی است. این اصطلاح به آرایههای تشبیه و تمثیل در سوره حشر اشاره دارد که در آنها وضعیت، سرنوشت و دژهای نفوذناپذیر یهود بنینضیر و همچنین فریبکاری همپیمانان منافق آنها به تصویر کشیده شده است.
تلفظ
تلفظ این ترکیب به صورت واجبستهای مشخص در زبان فارسی و با رعایت قواعد اضافه به شکل [tašbīh-e banī nazīr] ادا میشود.
در جدول
در مسابقات و جداول شرح در متن، پاسخ این عبارت به عنوان یک تمثیل قرآنی دقیقاً ۱۲ حرف دارد (با احتساب فضاها به عنوان جداکننده کلمات در ساختار سنتی جدول).
به انگلیسی
در متون تخصصی و ترجمههای انگلیسی تفاسیر اسلامی، برای اشاره به این بخش از زیباییشناسی بلاغی قرآن از واژههای Simile یا Parable استفاده میشود.
به عربی
این اصطلاح در علوم بلاغی و تفاسیر عربی ذیل مباحث «التمثیل فی القرآن» یا «بلاغة سور المدنیة» مورد بررسی قرار میگیرد.
به فارسی
معادل ملموس این ترکیب در زبان فارسی، «تمثیل قرآنی در داستان بنینضیر» یا «تصویرسازی همانندخواهانه از عاقبت یهود بنینضیر» است که به ساختار ادبی آیه اشاره دارد.
در قرآن
در سوره مبارکه حشر، خداوند سرگذشت و عاقبت قبیله بنینضیر را به اقوام پیمانشکن پیشین تشبیه میکند (آیه ۱۵). همچنین در آیه ۱۶، رفتار منافقانی که به بنینضیر وعده یاری دادند ولی پشت آنها را خالی کردند، به رفتار شیطان تشبیه شده است که انسان را به کفر دعوت میکند و سپس از او بیزاری میجوید.
نماد چیست
در فرهنگ و تفاسیر اسلامی، این تشبیهات نماد تام و تمامِ عاقبت شومِ پیمانشکنی، تکیه بر وعدههای دروغین مفسدان و منافقان، و فروپاشی قدرتها و دژهای ظاهراً نفوذناپذیر در برابر قدرت و اراده الهی به شمار میروند.
جمعبندی و توضیح کامل تشبیه بنی نضیر
عبارت «تشبیه بنی نضیر» یک اصطلاح لغوی مستقل در واژهنامههای سنتی فارسی نیست، بلکه یک عنوان نمایهای، موضوعی و بلاغی در علوم قرآنی و تفاسیر است. این ترکیب به آرایههای ادبی، تمثیلها و تشبیهاتی اشاره دارد که خداوند در آیات اولیه سوره مبارکه حشر برای توصیف سرنوشت، رفتار و عاقبت قبیله یهودی بنینضیر در مدینه به کار برده است.
در این تصویرسازی قرآنی، مکر و پیمانشکنی این قبیله و دژهای محکم آنان که گمان میکردند مانع عذاب است، در کنار فریبکاری منافقان مدینه به بوته نقد کشیده میشود. بهویژه در آیات ۱۵ و ۱۶ این سوره، رفتار منافقان با بنینضیر به رفتار شیطان تشبیه شده که ابتدا انسان را گمراه کرده و سپس از او تبری میجوید.
این اصطلاح در ادبیات دینی و اخلاقی، به عنوان یک درس عبرت تاریخی شناخته میشود. تشبیهات به کار رفته در این بخش از قرآن، به عنوان نمادهای قرآنی از عاقبت شوم تکیه بر قدرتهای مادی، فرجام ناگوار مکر و حیله، و ناپایداری دژهای ظاهری در برابر خواست و اراده الهی تدریس و تحلیل میشوند.