معنی
این اصطلاح به معنای انجام دادن کاری در وضعیت تعادل حساس و شکننده است؛ به طوری که با مدارا و دستبهعصا حرکت کردن، مانع از خراب شدن کار یا از هم پاشیدن اوضاع شویم.
یعنی چه
در لغت از ترکیب دو فعل «کجدار» (امر) و «مریز» (نهی) ساخته شده است. تصویرِ کنایی آن متمایل نگهداشتن پیمانهٔ پر است، به طوری که با مهارت و دقت، مانع از ریزش مایع درون آن شوند.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، این عبارت معمولاً به عنوان پاسخ برای راهنماهایی چون «مدارا کردن» یا «دستبهعصا راه رفتن» به کار میرود و بدون احتساب فاصلهها دارای ۱۰ حرف است.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی متناسب با سیاق کلام میتوان از اصطلاحات مربوط به حفظ تعادل سخت یا حرکت سیاستمدارانه بین دو طرف استفاده کرد.
به عربی
در زبان عربی واژگان مربوط به حسن سلوک، سیاستورزی محتاطانه و مماشات بهترین جایگزینها برای این اصطلاح هستند.
به ترکی
در ترکی استانبولی برای رساندن این مفهوم از افعالی استفاده میشود که نشاندهنده اداره کردن یک وضعیت خاص با تمکین و احتیاط است.
نماد چیست
این عبارت نماد تصویریِ یک «بندباز» است که روی ریسمان باریک تعادل خود را حفظ میکند، یا «جام لبریزی» که در مرز ریزش نگه داشته شده است. مظهرِ بارز اتخاذ سیاستِ «نه کاملاً رها و نه کاملاً سخت» در زندگی محسوب میشود.
جمعبندی و توضیح کامل کج دار و مریز
اصطلاح «کجدار و مریز» که در عموم مردم گاهی به اشتباه «کجدار و مریض» نوشته میشود، یکی از ظریفترین کنایههای زبان فارسی برای توصیف شرایطی است که در آن فرد باید با نهایت دقت، هوشیاری و مماشات رفتار کند. ریشه این عبارت به فرهنگ ساقیگری قدیم بازمیگردد؛ جایی که ساقی باید پیمانه را کج نگه میداشت تا پر به نظر برسد اما مهارت به خرج میداد تا محتوای آن بیرون نریزد.
این موازنه باریک امروز در زمینههای اقتصادی، سیاسی و روابط فردی کاربرد فراوانی دارد. زمانی که میخواهیم کاری را در وضعیت بحرانی به شکل نیمهمطمئن و دستبهعصا پیش ببریم تا بحران فروکش کند، در واقع در حال رفتار به شیوه کجدار و مریز هستیم. این اصطلاح در ادبیات کلاسیک فارسی از جمله اشعار منسوب به خیام نیز به زیبایی انعکاس یافته است.