یعنی چه
این عبارت دو کاربرد عمده دارد: در فلسفه اسلامی، به ظرف تحقق موجودات مجرد و ثابت (مانند عقول) یا جهان مادیِ وابسته به زمان اطلاق میشود. در زبان عامه نیز گاهی به اشتباه یا مجاز به جای «علامه دهر» به معنی دانای روزگار و نادره زمانه به کار میرود.
تلفظ
تلفظ صحیح این ترکیب به صورت [عـالَـمِ دَهر] است؛ هرچند در صورت تمایل به معنای فرد بسیار دانا، به صورت [عَلّامِهیِ دَهر] تلفظ و خوانده میشود.
در جدول
در جدولهای متقاطع، عبارت «عالم دهر» دقیقاً ۷ حرف دارد. با توجه به طراح سؤال، ممکن است پاسخ معادلهای آن نظیر جهان مادی یا مفهوم عامیانه آن یعنی علامه دهر باشد.
به انگلیسی
برای مفهوم فلسفی و مادی آن از عبارت temporal world یا material world استفاده میشود. در صورتی که منظور فرد دانای روزگار باشد، واژههای Polymath یا Erudite مناسبترین معادلها هستند.
به عربی
ریشه هر دو کلمه عربی است. در متون فلسفی عربی از تعابیری همچون عالم الدهر یا وعاء الدهر استفاده میشود و در اشاره به شخص دانشمند، ترکیب علامه الدهر به کار میرود.
به فارسی
برگردان دقیق فارسی این اصطلاح در رویکرد فلسفی اول «جهانِ زمان» یا «گیتی مادی» است. در رویکرد عامیانه و ادبی، معادلهایی همچون دانای بزرگ، نادره زمانه، فاضل کامل و همه فن حریف برای آن مناسب است.
در قرآن
عین این ترکیب در قرآن وجود ندارد. با این حال، واژه «الدهر» به صورت مستقل دو بار آمده است: یکی در آیه ۱ سوره انسان (حین من الدهر) به معنی روزگار و زمان طولانی، و دیگری در آیه ۲۴ سوره جاثیه (وما یهلکنا إلا الدهر) از زبان منکران معاد که مرگ را به طبیعت و روزگار نسبت میدادند.
نماد چیست
در ادبیات و عرفان، عالم دهر نمادی از فانی بودن، دگرگونی مداوم و ناپایداری جهان مادی در برابر ثبات عالم بقا است. در نگاه عامه نیز نمادی از پیوند دانش عمیق انسان با گذر زمان قلمداد میشود.
جمعبندی و توضیح کامل عالم دهر
اصطلاح «عالم دهر» یک تعبیر دوگانه در زبان و فرهنگ فارسی است که باید مرز میان دو مفهوم آن را به دقت تفکیک کرد. در نگاه اول و بر اساس حکمت و فلسفه اسلامی (بهویژه در آراء ملاصدرا و میرداماد)، عالم دهر به مرتبهای از هستی و ظرف تحقق موجودات مجرد و ثابت اشاره دارد که واسطهای میان عالم زمان (مادی) و عالم سرمد (ذات الهی) است؛ هرچند در متون ادبی گاهی سادهتر شده و به معنای جهان مادی و زمانمندِ تغییرپذیر به کار میرود.
در نگاه دوم که بیشتر در زبان عامیانه و تفاهم روزمره جریان دارد، این عبارت با اصطلاح شهیر «علامه دهر» همپوشانی یافته یا به جای آن به کار میرود. در این کاربرد، مراد از آن شخصی است که در عصر و زمانه خود به غایت دانایی رسیده، جامعالاطراف بوده و در علوم مختلف سرآمد روزگار خویش به شمار میرود.
در مجموع، این اصطلاح بسته به سیاق متن میتواند به پهنه وسیع جهان مادی و دگرگونیهای روزگار اشاره داشته باشد یا به عنوان صفتی مبالغهآمیز برای ستایش عمق دانش یک فرد استفاده شود. ریشه عربی واژگان آن و انعکاس کلمه دهر در قرآن کریم نیز به این ترکیب اصالت و عمق بیشتری بخشیده است.