یعنی چه
این اصطلاح به معنی پیدا شدن ناخواستهٔ یک نتیجهٔ ارزشمند یا پدیده است، بدون اینکه فرد از قبل بهطور مستقیم به دنبال آن بوده باشد. در باستانشناسی به کشف تصادفی آثار توسط افراد غیرحرفهای و در پزشکی به تشخیص غیرمنتظرهٔ یک بیماری یا عارضه (مانند کیست یا توده) در حین بررسی یک بیماری دیگر (اینسیدنتالوم) اطلاق میشود.
تنزّه/تلفظ
تلفظ این ترکیب به صورت «یافته» (مصدر یافتن، فارسی) و «اتفاقی» (واژهٔ عربی با یای نسبت فارسی) انجام میشود.
در جدول
در جدولهای متقاطع کلمات، برای راهنمای «کشف ناخواسته علمی یا پزشکی» یا «یافته تصادفی باستانشناسی»، عبارت ۱۱ حرفی «یافتهٔ اتفاقی» یا واژههای مترادف آن بهکار میرود.
به انگلیسی
در متون علمی و تخصصی انگلیسی، بسته به سیاق متن از عبارات فوق استفاده میشود که تجسمبخش پیدا شدنِ همزمان و ناخواسته است.
به عربی
در زبان عربی برای اشاره به پدیدههایی که هدف اصلی بررسی نبودهاند اما در جریان کار آشکار شدهاند، از صفت «عرضی» یا «صدفی» استفاده میکنند.
به ترکی
در ترکی استانبولی در اصطلاحات پزشکی، علمی و آزمایشگاهی برای این مفهوم از کلمه Bulgu به معنای یافته استفاده میشود.
در قرآن
ترکیب واژگانی «یافتهٔ اتفاقی» در متن قرآن کریم وجود ندارد. واژه یافته کاملاً فارسی است؛ ریشه عربی «اتفاق» (وفق) در قرآن در قالب کلماتی مثل «توفیق» یا «وفاقاً» آمده که معنای امروزیِ شانس مادی را ندارند. با این حال، مفهومِ رویدادهای ناگهانی و خارج از اراده انسان با واژههایی نظیر «بغتةً» (بهطور ناگهانی) قرابت معنایی غیرمستقیم دارد.
جمعبندی و توضیح کامل یافتۀ اتفاقی
عبارت «یافتهٔ اتفاقی» یک ترکیب وصفی است که در سالهای اخیر کاربرد تخصصی فراوانی در علوم مختلف پیدا کرده است. در حوزه باستانشناسی، این واژه مصوب فرهنگستان زبان و ادب فارسی است و به آثار باستانی ارزشمندی اشاره دارد که نه در جریان کاوشهای علمی، بلکه به صورت تصادفی توسط مردم عادی یا کشاورزان کشف میشوند.
در دنیای پزشکی و ژنتیک نیز این اصطلاح به نتایج آزمایشگاهی، تومورها، یا جهشهای ژنتیکی اطلاق میشود که کادر درمان در حین بررسی یا تصویربرداری برای یک بیماری کاملاً متفاوت، به طور غیرمنتظره با آنها مواجه میشوند. در ادبیات علمی جهان، این مفهوم یادآور این ایده است که شانس و اکتشافات بزرگ (مانند کشف پنیسیلین) اغلب به سراغ ذهنهای آماده و پویا میروند.