یعنی چه
در علم هندسه، هذلولی منحنی باز و متقارنی است که از برش دادن یک مخروط با یک صفحه متقاطع به دست میآید. ویژگی اصلی آن این است که اگر فاصله هر نقطه روی این منحنی را از دو نقطه ثابت به نام کانون کم کنیم، تفاضل حاصل همیشه یک عدد ثابت و مثبت خواهد بود.
مترادف
در متون هندسه قدیم و ریاضیات دوره اسلامی به آن «قطع زائد» میگفتند. همچنین در کاربردهای ساختاری و فضایی گاهی از اصطلاح زینی برای توصیف اشکال مشابه استفاده میشود.
ریشه
این واژه صفت نسبی از کلمه «هذلول» است. در زبان عربی هذلول به معنای تپه ریگ بلند، کشیده و روان است. دانشمندان مسلمان به دلیل شکل کشیده و دو شاخه این منحنی، نام هذلولی را بر آن نهادند. این کلمه ارتباطی با هزل یا هذیان ندارد.
تلفظ
این واژه در متون معاصر و تخصصی ریاضی بیشتر به صورت هَذلولی (با فتح ه) و در برخی واژهنامههای قدیمی به صورت هُذلولی (با ضم ه) تلفظ میشود.
در جدول
در جدولهای متقاطع کلماتی مانند «مقطع مخروطی ۶ حرفی» یا «نام دیگر قطع زائد در هندسه» به واژه هذلولی اشاره دارند.
به انگلیسی
معادل دقیق انگلیسی این اصطلاح ریاضی Hyperbola است. باید توجه داشت که این کلمه با واژه Hyperbole به معنی اغراق ادبی متفاوت است.
به فارسی
از آنجا که این واژه یک اصطلاح تخصصی بینالمللی و کهن ریاضی است، معادل سره فارسی پرکاربردی ندارد؛ اما بر اساس معنای قطع زائد، میتوان آن را منحنی بیشبرش یا برش افزوده نامید.
نماد چیست
در ریاضی با فرمول استاندارد $$\frac{x^2}{a^2} - rac{y^2}{b^2} = 1$$ نمایش داده میشود. در فیزیک و نجوم، هذلولی نماد مسیر حرکت اجرام و سنگهای آسمانی است که سرعت آنها از سرعت فرار بیشتر است و پس از یک بار عبور، هرگز به دور مرکز جرم بازنمیگردند.
جمعبندی و توضیح کامل هذلولی
واژه «هذلولی» یک اصطلاح کاملاً تخصصی و علمی در هندسه تحلیلی است که به یکی از مهمترین مقاطع مخروطی اشاره دارد. این منحنی از دو شاخه متقارن و نامحدود تشکیل شده و ویژگیهای منحصربهفردی در زمینه انعکاس نور و امواج دارد. ریشه این نام به واژهای عربی به معنای پشتههای کشیده شن بازمیگردد که دانشمندان اسلامی برای توصیف ظاهر این شکل هندسی برگزیدند.
در محاسبات فضایی و فیزیک مدرن، مسیرهای هذلولی اهمیت بالایی دارند؛ چرا که مدار حرکت فضاپیماها یا اجرام آسمانی که کشش گرانشی یک سیاره را شکسته و فرار میکنند، به شکل هذلولی ترسیم میشود. این کلمه با وجود شباهت ظاهری، از نظر ریشهشناسی و معنا هیچ ارتباطی با مفاهیمی مثل هزل یا اغراق ادبی (Hyperbole) ندارد.