یعنی چه
واژه مرتبان در فارسی غالباً غلط املایی کلمه «مرطبان» به معنی ظرف شیشهای، سفالی یا چینی دهانگشاد (بانکه) است که برای نگهداری ترشی، مربا و مایعات به کار میرود. در وجه تسمیه کلاسیک آن آمده که این ظروف زهر را از خود عبور نمیدادند. از سوی دیگر، در زبان عربی «مُرَتَّبان» صیغه مثنی از ریشه (رتب) و به معنی «دو چیز مرتبشده و منظم» است.
تلفظ
اگر منظور همان ظرف و کوزه معروف باشد، تلفظ صحیح آن مَرتَبان (Martaban) است. اما اگر به عنوان واژهای مشتق از ریشه عربی رتب به کار رود، به صورت مُرَتَّبان (Murattabān) تلفظ میشود.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، این کلمه معمولاً با راهنمای «ظرف ترشی»، «شیشه دهانگشاد» یا «کوزه سفالی» میآید و پاسخ آن یک واژه ۶ حرفی است.
به انگلیسی
با توجه به دوگانگی معنایی، در انگلیسی برای اشاره به ظرف از واژه Jar و برای مفهوم نظم و ترتیب از واژههای مرتبط با Order استفاده میشود.
به ترکی
در زبان ترکی استانبولی، معادل دقیق ظرفهای شیشهای بزرگ مخصوص ترشی و مربا Kavanoz است.
به فارسی
در زبان فارسی معیار و امروزی، نزدیکترین معادلها برای این ظرف شامل واژههایی چون بانکه، شیشه بزرگ، دبه و خمره هستند. در متون قدیمی نیز از بستوقه برای ظروف سفالی مشابه یاد شده است.
نماد چیست
در فرهنگ عامه، ظروف مرتبانی یا مرطبان به عنوان ابزار ذخیرهسازی، نمادی از خانهداری، تدبیر منزل و نگهداری آذوقه برای زمستان هستند. در ریشه عربی نیز نماد آراستگی و چیدمان صحیح به شمار میرود.
جمعبندی و توضیح کامل مرتبان
واژه «مرتبان» در زبان فارسی وضعیت جالبی دارد و کاربرد آن معمولاً ناشی از یک اشتباه املایی یا اشتباه در ریشهیابی است. حالت اول و رایجتر آن، غلطنویسی واژه تاریخی «مرطبان» (Martaban) است. مرطبان یک وامواژه جغرافیایی است که از نام بندر مارتابان در میانمار (برمه) گرفته شده؛ جایی که در گذشته ظروف سفالی و چینی مرغوب و لعابدارِ دهانگشادی از آنجا به خاورمیانه صادر میشد و به همین نام معروف گشت.
حالت دوم، ریشه دستوری عربی آن است؛ به این صورت که «مُرَتَّبان» صیغه مثنی (دوگانه) از کلمه مرتب بوده و به معنی دو چیز منظم و آراسته است که البته این کاربرد در زبان فارسی بسیار نادر و محدود به متون کلاسیک عربی است.
بنابراین هنگام مواجهه با این کلمه در جدول یا متون فارسی، باید توجه داشت که اگر مقصود ظرف، بانکه، کوزه یا شیشه ترشی باشد، املای اصیل آن با حرف «ط» (مرطبان) است و پیوندی با واژههایی چون ترتیب و مرتب ندارد.