معنی
در لغت و فقه به معنای مجازاتِ برابر با جرم است؛ یعنی کیفر دادن جنایتکار به همان صورتی که او جنایت را مرتکب شده است (مانند اعدام در برابر قتل عمد یا مجازات مشابه در جراحت).
یعنی چه
این اصطلاح در حقوق و فقه اسلامی به این معناست که اگر کسی به عمد به دیگری آسیب جانی وارد کند، آسیبدیده یا اولیای دم حق دارند مجازاتی کاملاً مشابه با کار جانی را درخواست کنند.
ریشه
ریشه این واژه عربی و از (ق-ص-ص) است. در لغت به معنای پیگیری نمودن اثر چیزی یا دنبالهروی است. از آنجا که مجازات قصاص دقیقاً گامبهگام به دنبال اثر جرم اولیه میرود، به این نام خوانده میشود. همخانوادههای آن قصه، قصص و مقاصه هستند.
تلفظ
این واژه در زبان فارسی و عربی با کسره حرف قاف به صورت قِصاص تلفظ میشود.
به انگلیسی
در متون حقوقی بینالمللی و انگلیسی بیشتر از اصطلاحات Retribution و Lex talionis برای انتقال این مفهوم استفاده میشود.
به عربی
این واژه اصالتاً عربی است و در حقوق و فقه کشورهای عربزبان نیز به همین صورت یا با تعابیری چون عقوبة المثل به کار میرود.
به فارسی
در زبان فارسی سره و روان میتوان از واژههایی مانند کیفر، سزا، تلافی، تقاص و مقابلهبهمثل به عنوان معادلهای دقیق آن استفاده کرد.
در قرآن
این واژه صراحتاً در قرآن کریم آمده است؛ از جمله در آیه ۱۷۹ سوره بقره: «وَلَكُمْ فِي الْقِصَاصِ حَيَاةٌ يَا أُولِي الْأَلْبَابِ» که اشاره دارد اجرای عدالت متقابل، بازدارنده است و مایه امنیت و حفظ جان مردم در جامعه میشود.
جمعبندی و توضیح کامل قصاص
واژه «قصاص» یک اصطلاح حقوقی و فقهی با ریشه عربی است که در لغت به معنای پیگیری اثر چیزی و در اصطلاح به معنی مجازات متقابل یا مقابلهبهمثل است. این مفهوم که در تاریخ حقوق با عبارت نمادین «چشم در برابر چشم» شناخته میشود، به منظور برقراری عدالت و توازن میان جرم و مجازات وضع شده است تا از انتقامجوییهای بیضابطه و هرجومرج پیشگیری کند.
در فرهنگ اسلامی و قوانین ایران، قصاص به دو بخش قصاص نفس (برای قتل عمد) و قصاص عضو (برای جراحات عمدی) تقسیم میشود. نماد این واژه در حقوق جهان ترازو و شمشیر است که ترازو نشاندهنده برابری دقیق جرم با کیفر و شمشیر نشانگر قاطعیت در اجرای آن است؛ هرچند که در کنار آن همواره به عفو و بخشش نیز توصیه شده است.