معنی
زغال (که املای صحیح آن با ز است) مادهای جامد، سیاه و کربنی است که از حرارت دادن و سوختن ناقص چوب یا سایر بقایای آلی در غیاب اکسیژن به دست میآید و به عنوان سوخت یا در مصارف صنعتی کاربرد دارد.
یعنی چه
در زبان عامیانه و اصطلاحی، زغال به هر مادهٔ سیاه و کربنی ناشی از سوختن گفته میشود که آتش را در خود نگه میدارد. همچنین در ادبیات کنایی، به دلیل رنگ تیرهاش، نمادی از روسیاهی، بدنامی یا پایانِ کارِ بدون ثمر است.
مترادف
واژه «انگِشت» معادل سره و کهن فارسی آن است. «فحم» وامواژه عربی و «زگال» یا «ژگال» صورتهای باستانی و گویشی قدیمی همین واژه هستند.
متضاد
از آنجا که زغال اسم ذات و نام یک ماده است، متضاد حقیقی در زبان فارسی ندارد؛ اما از نظر استعاری و نمادین (تیرگی در برابر روشنایی)، کلماتی چون نور و سفیدی در تقابل با آن قرار میگیرند.
هم خانواده
چون زغال یک واژه جامد فارسی اصیل است، مشتقات صرفی (مانند کلمات عربی) ندارد، اما صورتهای دگرگونشده تاریخی و ترکیبات توصیفی آن به عنوان همخانواده شناخته میشوند.
ریشه
این واژه کاملاً ایرانی است و ریشه در زبانهای پهلوی و اوستایی دارد. در طول زمان از شکلهای باستانی «زگال» و «ژگال» به «زغال» تبدیل شده است. ریشهٔ هندواروپایی بازسازیشدهٔ آن (*ǵwelH-) به معنای «سوختن و درخشیدن» است و برخلاف تصور عامیانه، هیچ ارتباطی با زبان عربی ندارد.
جمله سازی
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، معمولاً به عنوان پاسخ برای واژههایی چون «هیزم نیمسوخته»، «فحم» یا «ماده سیاه کربنی» به کار میرود.
به انگلیسی
برای زغال حاصل از چوب واژه Charcoal و برای زغالهای معدنی استخراجشده از زمین واژه Coal استفاده میشود.
به عربی
در زبان عربی به زغال «فحم» میگویند و زغالسنگ نیز «الفحم الحجري» نامیده میشود.
به ترکی
در زبان ترکی استانبولی واژه عمومی Kömür برای انواع زغال و Odun kömürü به طور خاص برای زغال چوب به کار میرود.
جمعبندی و توضیح کامل زغال
واژه «زغال» یک واژه کاملاً اصیل و کهن ایرانی است که سیر تحول زبانی خود را از واژههای باستانی نظیر زگال و ژگال طی کرده است. املای صحیح این واژه با حرف «ز» است، چرا که در زبان فارسی اصیل هیچ کلمهای با حرف «ذ» آغاز نمیشود و نوشتن آن به صورت ذغال از نظر اصول نگارش نادرست محسوب میشود.
این ماده از سوختن ناقص چوب و اندامهای گیاهی در غیاب اکسیژن کافی تولید میشود که در نهایت مادهای سرشار از کربن و با توان حرارتی بالا به جا میگذارد. زغال از دیرباز در زندگی بشر نقش کلیدی به عنوان سوخت، منبع گرما برای کرسیها و پختوپز داشته و امروزه نیز در صنایع مختلف و فیلتراسیون (زغال فعال) کاربردهای گستردهای دارد.
در فرهنگ و ادبیات فارسی، زغال به دلیل رنگ سیاه و تیره خود، نماد و مظهر مفاهیمی چون روسیاهی، بدنامی و رسوایی است که در ضربالمثلهای عامیانه مانند «زمستان میگذرد و روسیاهی به زغال میماند» به خوبی تجلی یافته است. با این حال، در ادبیات عرفانی گاهی به عنوان نماد پختگی و صبوری در دل آتش نیز تعبیر میشود.