یعنی چه
«شمع و شراب» در ادبیات غنایی و عرفانی فارسی، تصویری شاعرانه از محافل انس و خلوت عاشقان است. در اصطلاح صوفیه، شمع به معنای نورِ هدایت و تجلی حق بر دل عارف، و شراب نمادِ سُکر، بیخودی و ذوق حاصل از محبت الهی است.
تلفظ
این ترکیب از دو واژهٔ مستقلِ شَمع (با سکون م) و شَراب تشکیل شده است که با واو عطف به یکدیگر متصل میشوند.
در جدول
در سؤالات طراحان جدول، این عبارت معمولاً به عنوان کنایه از «اسباب طرب»، «بزم انس» یا تصویری ۸ حرفی از محفل شاعرانه یاد میشود.
به انگلیسی
در ترجمه تحتاللفظی از عبارت 'Candle and wine' استفاده میشود، اما در متون ادبی جهان از آن به عنوان نمادِ 'light and intoxication' (نور و مستی) یاد میکنند.
به عربی
در متون عمومی به صورت «الشمع والشراب» ترجمه میشود؛ اما در متون صوفیانه و عرفانی عربی، معادلهایی چون «المصباح والزجاجة» یا «نور العرفان والسکر» برای رساندن این مفهوم به کار میرود.
به فارسی
معادلهای اصیل و عبارات جایگزین این ترکیب در زبان فارسی شامل تعابیری چون بزم عشق، مجلس می و نور، باده و چراغ، و اسباب طرب در خلوت عاشقان است.
در قرآن
خودِ ترکیب «شمع و شراب» در قرآن وجود ندارد. با این حال، عرفایی مانند شیخ محمود شبستری در گلشن راز، مفهوم شمع و شراب را با اقتباس از آیات الهی تفسیر کردهاند؛ به طوری که «شمع» را متناظر با «مِصباح و زُجاجة» در آیه نور، و «شراب» را متناظر با «سَقَاهُمْ رَبُّهُمْ شَرَابًا طَهُورًا» در سوره انسان میدانند.
نماد چیست
شمع در ادبیات نمادِ عاشقِ فداشونده، سوز و گداز، و تجلی الهی است. شراب نمادِ از خود بیخودی، پاک شدن از هستی مجازی و معرفت شهودی است. ترکیب هر دو در کنار هم، تجسمِ «عشق کامل» است که هم روشنایی و آگاهی (شمع) و هم شور و مستی (شراب) را یکجا در خود دارد.
جمعبندی و توضیح کامل شمع و شراب
ترکیب «شمع و شراب» بیش از آنکه یک مدخل لغوی مستقل با معنای واژگانی ثابت باشد، یک اصطلاح بلاغی، نمادین و از تصاویر مشهور ادبیات غنایی و عرفانی فارسی است. این عبارت یادآور خلوت عاشقان و بزمهای عارفانه است که در شعر بزرگانی چون سعدی و حافظ نمود بارزی دارد. در سطح ظاهری، این ترکیب ابزارهای اولیه یک شبنشینی کلاسیک (روشنایی و باده) را نشان میدهد.
در ابعاد باطنی و صوفیانه، این دو واژه مکمل یکدیگر در سیر و سلوک هستند. شمع کنایه از نور هدایت، معرفت و پیر طریقت است که راه را روشن میسازد و شراب نماد مستیِ راستین، رهایی از عقل مصلحتاندیش دنیوی و غرق شدن در محبت الهی است. از این رو، شمع و شراب در کنار هم نمادِ تجلی همزمانِ آگاهی و بیخودی در ساحتِ عشق کامل محسوب میشوند.