یعنی چه
بخل شدید به معنای تنگچشمی افراطی و امتناع شدید از بخشش مال، علم یا عاطفه است؛ در جایی که عقل، شرع یا عرف حکم به انفاق و دستان باز میکنند.
تلفظ
این ترکیب از دو واژهٔ عربی «بُخْل» (با ضمهٔ باء و سکون خاء) و «شَديد» (با فتح شین و کسر دال اول) تشکیل شده است که در زبان فارسی به صورت اضافهٔ بیانی تلفظ میشود.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، پاسخ دقیق برای عبارت بخل شدید، خودِ واژهٔ «بخل شدید» (۷ حرفی) یا واژهٔ عربی «شح» (۲ حرفی) است.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی واژههای متعددی برای این مفهوم وجود دارد که واژه Avarice دقیقاً به طمع و مالدوستی همراه با خساست شدید اشاره میکند.
به عربی
در لغت عرب، واژه «شُحّ» رساترین و دقیقترین معادل برای بخل شدید است که حالت درونیِ طمع مفرط را نیز در بر میگیرد.
به فارسی
معادلهای فارسی و واژههای رایج در زبان فارسی برای این مفهوم شامل خساست مفرط، تنگچشمی، زفتی، لئامت و امساک هستند.
در قرآن
اگرچه ریشه «بخل» ۱۲ بار در قرآن آمده، اما برای بخل شدید از واژه «شُحّ» استفاده شده است؛ مانند آیه ۹ سوره حشر: «وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولَٰئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» که رستگاری را در گرو دوری از این صفت میداند. همچنین واژه «قتور» نیز به همین معنا تعبیر شده است.
نماد چیست
در ادبیات اخلاقی و کهن، موش و مورچه به خاطر انبار کردن مداوم، نماد حیوانی بخل هستند. در متون دینی نیز «دستِ بسته و زنجیرشده به گردن» (برگرفته از آیه ۶۴ سوره مائده) نماد بصری و مفهومی بخل شدید است.
جمعبندی و توضیح کامل بخل شديد
ترکیب «بخل شدید» نمایانگر بالاترین درجهٔ خساست، ممسک بودن و خودداری افراطی از بخشش داراییهاست. این مفهوم که ریشهای عربی دارد، در فرهنگ اسلامی و ادبیات فارسی به شدت تقبیح شده و در مقابل مفاهیم ارزشمندی چون سخاوت، کرم و ایثار قرار میگیرد. در متون اخلاقی، این صفت نه تنها شامل امساک در مال، بلکه شامل بخل در علم و عاطفه نیز میشود.
در زبان عربی و متون قرآنی، دقیقترین واژه برای رساندن این معنا «شُحّ» است که به معنای بخل همراه با طمع و آزمندی درونی است. قرآن کریم کسانی را که بتوانند خود را از این رذیلهٔ اخلاقی پاک سازند، رستگاران واقعی مینامد و در ادبیات تمثیلی نیز انسانِ دچار بخل شدید به موجوداتی تشبیه میشود که فقط به جمعآوری بدون مصرف فکر میکنند.