معنی
جُحْر در لغت به معنای حفره، سوراخ یا گودال کوچکی است که جانورانی مانند مار، سوسمار، موش و روباه برای زندگی، پنهان شدن یا پناه گرفتن در زمین حفر میکنند.
یعنی چه
این واژه کنایه از مکانی بسیار تنگ، محدود و تاریک است. در اصطلاح و ادبیات، به مخفیگاههای کوچک که فرد از روی ترس یا عجز به آن پناه میبرد نیز جحر گفته میشود.
تلفظ
این کلمه به صیغهٔ اسم مفرد، با ضمهٔ حرف اول (جُ) و سکون حرف دوم (ح) و سوم (ر) به صورت «جُحْر» تلفظ میشود. جمع مکثر آن در زبان عربی «جُحُور» است.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، این واژه معمولاً در پاسخ به راهنماهایی همچون «سوراخ مار»، «لانه جانوران خزنده»، «لانه موش» یا «حفره زمین» میآید.
به انگلیسی
برای ترجمه این کلمه به انگلیسی بسته به نوع جانور از واژه Burrow (برای جانورانی که زمین را میکند) یا Hole استفاده میشود.
به عربی
واژه جُحْر خود اصالتاً عربی است؛ اما در این زبان با کلماتی مانند الحفرة یا المکمن هممعنی است و برای لانه کفتار و روباه گاهی واژه «وجار» را به کار میبرند.
به فارسی
معادلهای دقیق و روان فارسی این واژه شامل سوراخ (به ویژه سوراخ مار و موش)، لانه، گودال کوچک، نقب زیرزمینی و مأوا است.
در قرآن
کلمه «جحر» به صورت مستقیم در آیات قرآن کریم به کار نرفته است؛ با این حال، در احادیث مشهوری مانند «لا یُلْدَغُ الْمُؤْمِنُ مِنْ جُحْرٍ واحِدٍ مَرَّتَیْنِ» (مؤمن از یک سوراخ دوبار گزیده نمیشود) کاربرد دارد.
نماد چیست
در ادبیات متون کلاسیک، جحر نمادی از تنگنا، انزوا و گوشهگیری ناشی از ترس است. فرار کردن به جحر یا مخفی شدن در آن، کنایه از عجز، ناتوانی و شکست دشمن در میدان عمل دارد.
جمعبندی و توضیح کامل جحر
واژه «جحر» یک اسم مفرد با ریشه عربی (ج-ح-ر) است که به معنای لانه، حفره یا سوراخ زمینی جانوران، به ویژه خزندگان و حشراتی مانند مار و موش و سوسمار به کار میرود. این کلمه اگرچه در متن قرآن کریم یافت نمیشود، اما به دلیل کاربرد کنایهای و عمیق خود در احادیث نبوی و ادب فارسی، جایگاه ویژهای در متون کهن دارد.
در کاربردهای استعاری و ادبی، جحر فراتر از یک لانه طبیعی، نشاندهنده محیطی بسیار تنگ، تاریک، حقیرانه و مخفیگاهی است که از روی عجز یا ترس به آن پناه برده میشود. مشهورترین ضربالمثل مرتبط با آن، به هوشیاری انسان در عدم تکرار اشتباهات اشاره میکند که در قالب گزیده نشدن دوباره از یک سوراخ بیان شده است.