یعنی چه
مقنطره در نجوم و هیئت قدیم به دایرههای فرضی آسمان که موازی با خط افق هستند و برای سنجش ارتفاع ستارگان به کار میروند اشاره دارد. همچنین در مفهوم لغوی به معنای بنای طاقدار، پل، یا ثروت فراوان و انباشتهشده روی هم است.
تلفظ
این واژه به صورت مُقَنْطَرَه (تلفظ عربی: مُقَنْطَرَة) خوانده میشود و شکل جمع آن «مقنطرات» است.
در جدول
در جدولهای متقاطع، این کلمه معمولاً به عنوان پاسخ برای طاقنما، پل، دایرههای ارتفاع اسطرلاب یا بخشی از ترکیب قرآنی ثروت فراوان مطرح میشود.
به انگلیسی
در متون علمی و تخصصی انگلیسی، واژه Almacantar یا Almucantar دقیقاً از همین اصطلاح نجومی عربی اقتباس شده است. برای معانی ساختمانی نیز از واژههای مربوط به طاق و پل استفاده میشود.
به عربی
این واژه اصالتاً عربی و اسم مفعول از ریشه چهارحرفی «قنطر» است که در متون کهن نجومی و فقهی عرب به وفور به کار رفته است.
به فارسی
برگردانهای متداول این کلمه در زبان فارسی بسته به زمینه متن شامل «دایره ارتفاع» در نجوم، «طاق» یا «پل» در معماری، و «مال فراوانِ برهمنهاده» در ادبیات مذهبی است.
در قرآن
این کلمه به صورت مفرد در قرآن نیامده، اما شکل جمع و مفعولی آن در آیه ۱۴ سوره آلعمران در ترکیب «الْقَنَاطِيرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ» ذکر شده که به معنای گنجینهها و مالهای فراوانِ تراکمیافته و ذخیرهشده از طلا و نقره است.
نماد چیست
در ادبیات دینی و اخلاقی، این واژه جلوهای از انباشت مادیگرایی و فراوانی ثروت دنیوی است. در بستر تاریخ علم نیز نمادی از ابزارهای محاسباتی دقیقِ دانشمندان کهن برای اندازهگیری فواصل آسمانی و نجوم نظاممند به شمار میرود.
جمعبندی و توضیح کامل مقنطره
واژه «مقنطره» از اصطلاحات عربی وارد شده به زبان فارسی است که در دو قلمرو کاملاً متفاوت کاربرد دارد. در حوزه تاریخ علم و نجوم اسلامی، مقنطره (و بیشتر شکل جمع آن، مقنطرات) به خطوط و دایرههای منحنی روی صفحه اسطرلاب گفته میشود که موازی افق هستند و دانشمندان برای محاسبه ارتفاع ستارگان و شناخت موقعیت اجرام آسمانی از آنها بهره میبردند.
از سوی دیگر، این واژه ریشه در مفهوم معماری و مادی دارد. در لغت به معنای سازه قوسی، طاق و پل است و به واسطه کاربرد معروفش در قرآن کریم (ترکیب قناطیر مقنطره)، در زبان و ادبیات فارسی معنای ثروت بسیار زیاد، گنجینههای برهمانباشته و مال فراوان را به خود گرفته است.