یعنی چه
در اصطلاح کلامی، اشاره به ماجرایی دارد که ابتدا حضرت ابراهیم مأمور به ذبح فرزندش شد، اما پس از تسلیم و آمادگی کامل او، فرمان الهی تغییر کرد و گوسفندی فدیه او شد. در واقع، حکم اولی یک حکم امتحانی بود و با رفع امتحان، حکم واقعی (عدم ذبح) برای بندگان آشکار شد.
تلفظ
تلفظ صحیح عبارات به صورت حروف حرکتگذاری شده عبارت است از: بَداء (badā) دَر (dar) ذَبْحِ (ẕabh-e) اِسْماعیل (esmā'īl).
به انگلیسی
این اصطلاح کلامی در انگلیسی با مفهوم تغییر در قضا و قدر الهی غیرمحتوم بازگو میشود.
به عربی
این عبارت ریشه در متون روایی و کلامی شیعه دارد و مستقیماً در احادیثی مانند کلام امام صادق (ع) بررسی شده است.
به فارسی
معادل فارسی تفسیری آن، «آشکار شدن اراده نهایی پروردگار در ماجرای قربانی کردن اسماعیل» یا «پایان یافتن حکم امتحانی ذبح» است.
در قرآن
خود واژه «بداء» با این اصطلاح در قرآن نیامده، اما اصل ماجرای ذبح و آمدن قوچ به جای حضرت اسماعیل که مصداق عینی بداء است، در سوره صافات آیات ۱۰۲ تا ۱۰۷ آمده است؛ جایی که میفرماید: «وَفَدَیْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِیمٍ» (و ما ذبح عظیمی را فدای او کردیم).
نماد چیست
این اصطلاح و واقعه تاریخی-کلامی نماد بالاترین سطح ایمان و فداکاری، عبور از وابستگیهای عاطفی دنیا، و تجلی سنّت قربانی در عید قربان و مناسک حج است.
جمعبندی و توضیح کامل بدا در ذبح اسماعیل
اصطلاح اعتقادی و کلامی «بداء در ذبح اسماعیل» بیانگر یکی از کلیدیترین مفاهیم کلام شیعه در تبیین رابطه قضا و قدر با اراده و مشیت الهی است. بداء در لغت به معنای آشکار شدن چیزی است که پیشتر پنهان بوده و در اصطلاح کلامی، به تغییر در تقدیرات غیرحتمی (لوح محو و اثبات) بر اساس مصالح جدید اشاره دارد، بدون آنکه مایه جهل برای ساحت مقدس پروردگار باشد.
این عبارت مشخصاً به داستان حضرت ابراهیم (ع) بازمیگردد که در رؤیایی صادقه مأمور به ذبح فرزندش شد. پس از آنکه پدر و پسر هر دو تسلیم محض اراده پروردگار شدند و آمادگی کامل خود را در عمل نشان دادند، فرمان الهی دگرگون شد و با فرستادن گوسفندی برای فدیه، مشخص گردید که حکم اولیه صرفاً یک آزمایش بزرگ برای سنجش عیار ایمان آنها بوده است. با پایان یافتن این آزمون، حکم واقعی پروردگار که عدم ذبح انسان بود، آشکار گردید.
در روایات شیعه، حدیث مشهوری از امام صادق (ع) نقل شده که میفرماید: «مَا بَدَا لِلَّهِ فِی شَیْءٍ کَمَا بَدَا لَهُ فِی إِسْمَاعِیلَ». عالمان بزرگ مانند شیخ صدوق تصریح کردهاند که منظور از اسماعیل در این حدیث، اسماعیل فرزند ابراهیم (ع) و همین ماجرای ذبح است؛ واقعهای ماندگار که امروزه نماد فداکاری و عبودیت خالصانه در مناسک عید قربان است.