یعنی چه
این اصطلاح کنایی و کهن در زبان فارسی، به معنای غمناک شدن، دلآزرده شدن و طاقتطاق شدن است. در ادبیات مجازی نیز به معنای بهشدت خشمگین شدن و دگرگون شدن خلقوخو به کار میرود.
تلفظ
تلفظ این عبارت به صورت فصیح [ṣafrā ba sar āmadan] است که از ترکیب واژه عربی صفرا و فعل مرکب فارسی ساختار یافته است.
در جدول
در پاسخ به سؤالات جدول کلمات متقاطع با مضامینی چون «اندوهگین شدن در طب قدیم» یا «برآشفتن»، عبارت ۱۱ حرفی «صفرا بسر امدن» به عنوان پاسخ دقیق شناخته میشود.
به انگلیسی
با توجه به دو جنبه معنایی این اصطلاح (اندوه و خشم)، در انگلیسی میتوان از عباراتی که نشاندهنده غلیان احساسات یا از کوره در رفتن هستند استفاده کرد.
به عربی
در متون عربی سنتی و پزشکی کهن از غلبه خلط صفرا (غلبت عليه الصفراء) یاد شده است، اما از نظر کاربرد معنایی معادل افعالی چون حزن یا استشاط غضباً است.
نماد چیست
در نظام اخلاط اربعه در طب سنتی و ادبیات کلاسیک، صفرا نماد عنصر آتش، فصل تابستان و رنگ زرد است. از این رو، بالا آمدن آن کنایه و نمادی از بروز رفتارهای تند، خشم سوزان، اضطراب، بیقراری و اندوه شدید تلقی میشود.
جمعبندی و توضیح کامل صفرا بسر امدن
اصطلاح کهن و کنایی «صفرا به سر آمدن» ریشه در جهانبینی پزشکی قدیم و نظریه اخلاط چهارگانه (مزاجشناسی سنتی) دارد. در طب پیشین معتقد بودند که بدن انسان از چهار خلط دم، بلغم، صفرا و سودا تشکیل شده است. هرگاه خلط صفرا (که طبعی گرم و خشک دارد) بر بدن غلبه میکرد و به اصطلاح به سمت مغز و سر بالا میآمد، موجب برهم خوردن تعادل روانی، تندخویی، خشکی مزاج و ایجاد اندوه و بیقراری شدید در فرد میشد.
در ادبیات کلاسیک فارسی، شاعران بزرگی همچون ناصرخسرو از این تعبیر طبی برای بیان حالات روحی خود و نمایش شدت غم و برآشفتگی استفاده کردهاند. امروزه اگرچه این اصطلاح در زبان محاوره روزمره کمتر شنیده میشود، اما همچنان به عنوان یک ترکیب کنایی غنی در لغتنامهها ثبت شده و کنایه از غمناک شدن، دلآزرده شدن و یا اصطلاحاً دود از کله بلند شدن بر اثر عصبانیت است.
بررسی ساختار این عبارت نشان میدهد که واژه «صفرا» ریشه عربی (به معنی زرد) دارد و ترکیب آن با فعل «به سر آمدن» یک ساختار کاملاً ایرانی و مبتنی بر کنایات کلاسیک فارسی پدید آورده است که مفهوم غلیان روحی و بیطاقتی را به زیباترین شکل به تصویر میکشد.