یعنی چه
اهل عهد و ذمه در اصطلاح فقهی و تاریخی به غیرمسلمانان اهل کتاب (مانند مسیحیان، یهودیان و زرتشتیان) گفته میشود که با حاکمیت اسلامی پیمان بستهاند. آنها با پرداخت مالیات مشخصی به نام جزیه و متعهد شدن به قوانین عمومی، از حق امنیت جان، مال، آزادی مذهبی و معافیت از شرکت در جنگها برخوردار میشدند.
تلفظ
این ترکیب به صورت «اَهلِ عَهد وَ ذِمِّه» (ahle ahd va dhemmeh) خوانده میشود که ذمه از ریشه عربی به معنای عهد و ضمانت است.
در جدول
در جدولهای متقاطع کلماتی مانند ذمی، اهل ذمه، خراجگزار و باجگزار به عنوان پاسخهای مشابه کاربرد دارند. خود عبارت «اهل عهد و ذمه» دقیقاً ۱۰ حرف دارد.
به انگلیسی
در متون حقوقی و تاریخی بینالمللی، برای اشاره به این گروه از واژه وامگرفتهشدهٔ Dhimmi یا عبارات توصیفی نظیر Protected subjects استفاده میشود.
به فارسی
معادلهای فارسی یا کلمات جایگزین این اصطلاح فقهی شامل واژگانی چون ذمیان، باجگزاران، خراجگزاران و تحتالحمایگان مذهبی است.
در قرآن
خودِ ترکیب «اهل عهد و ذمه» به طور مستقیم در متن قرآن نیامده است؛ اما واژه «ذِمّة» دو بار در آیات ۸ و ۱۰ سوره توبه به معنی عهد و ضمانت به کار رفته و حکم حقوقی و مالی پرداخت جزیه توسط اهل کتاب نیز صراحتاً در آیه ۲۹ سوره توبه تشریع شده است.
جمعبندی و توضیح کامل اهل عهد و ذمه
اصطلاح «اهل عهد و ذمه» یک مفهوم حقوقی، فقهی و تاریخی در جهان اسلام است که به اقلیتهای دینیِ اهل کتاب مقیم در قلمرو اسلامی اشاره دارد. این افراد با امضای قراردادی دوطرفه، متعهد به پرداخت مالیات سرانه (جزیه) و رعایت نظم عمومی میشدند و در مقابل، حکومت اسلامی امنیت کامل جان، مال و آزادی اجرای مناسک مذهبیشان را تضمین میکرد.
این واژه معادل مفهوم شهروندان تحتالحمایه در دوران باستان و میانه است که پیوند حقوقی استواری میان حاکمیت و پیروان ادیان دیگر ایجاد میکرد. بررسی تاریخی این اصطلاح نشاندهنده ساختار نظاممند همزیستی مسالمتآمیز و سازوکار مالیاتیِ مشخص برای اقلیتها در لوای قوانین فقهی است.