یعنی چه
غریزه به ویژگیها و رفتارهایی اطلاق میشود که از بدو تولد در نهاد موجود زنده (بهویژه حیوانات و انسان) نهادینه شده است. این رفتارهای خودکار، نیازی به یادگیری ندارند و هدف اصلی آنها حفظ بقا، سازگاری با محیط و پاسخ به نیازهای حیاتی (مانند تغذیه و دفاع) است.
ریشه
این کلمه از زبان عربی وارد فارسی شده است. در لغت، ریشه آن به معنای فرو کردن (مانند فرو کردن سوزن یا گیاه در زمین) است؛ از این جهت به آن غریزه میگویند که گویی این ویژگیها در سرشت و نهاد موجود فرو رفته، ثابت و پایدار شده است. جمع تکسیر آن «غرائز» است.
در جدول
در کلمات متقاطع، واژه غریزه دقیقاً ۵ حرف دارد. بسته به طراح جدول، ممکن است مترادفهای آن مانند سرشت، فطرت یا جبلت نیز مد نظر باشند.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی واژه اصلی و تخصصی برای غریزه، Instinct است که به رفتارهای ناخودآگاه زیستی اشاره دارد. گاهی از کلمه Nature نیز برای بیان سرشت طبیعی استفاده میشود.
به عربی
این واژه خود اصالتاً عربی است و در این زبان به همان معنای سرشت، طبع و ویژگیهای تکوینی و درونی موجودات به کار میرود.
به ترکی
در زبان ترکی استانبولی، برای واژه غریزه از اصطلاح içgüdü استفاده میشود که به معنای حس یا نیروی سوقدهنده درونی است.
به فارسی
واژگان «سرشت»، «طبع»، «طبیعت»، «نهاد»، «جِبلّت»، «خمیره» و «ذات» از اصیلترین معادلهای فارسی غریزه هستند. در مقابل، مفاهیمی چون «اکتساب»، «آموزش»، «عقلانیت» و «رفتار ارادی» متضادهای آن به شمار میروند.
در قرآن
عین واژه «غریزه» یا همخانوادههای آن در متن قرآن نیامده است. با این حال، مفاهیم و مصادیق آن کاملاً مطرح شدهاند؛ برای نمونه، رفتارهای غریزی حیوانات مانند هدایت تکوینی و لانهسازی زنبور عسل با تعبیر «أَوْحَىٰ رَبُّکَ إِلَى النَّحْلِ» (نحل/۶۸) و غریزههای انسانی مانند میل به جنس مخالف با واژه «شهوة» (آلعمران/۱۴) بیان شده است. همچنین در فرهنگ اسلامی، ویژگیهای مشترک حیوان و انسان «غریزه» و ویژگیهای متعالی و مختص انسان «فطرت» نامیده میشود.
نماد چیست
غریزه در روانشناسی و ادبیات نماد «طبیعت اولیه و ناخودآگاه انسان» یا همان «حیوان درون» است که رفتارهای بقامحور مانند ترس، گرسنگی و محافظت را هدایت میکند. همچنین «مادرانگی» (نماد غریزه مراقبت از فرزند) و حشراتی چون «زنبور و مورچه» (نمادهای رفتار کاملاً ساختاریافته و غریزی) از مهمترین نمادهای فرهنگی آن هستند.
جمعبندی و توضیح کامل غریزه
غریزه به عنوان یکی از بنیادیترین مفاهیم زیستشناسی و روانشناسی، به مجموعه رفتارهای ذاتی و ناخودآگاهی اشاره دارد که موجودات زنده برای حفظ بقای خود و پاسخ به نیازهای فیزیولوژیک، بدون نیاز به آموزش قبلی بروز میدهند. این واژه که ریشهای عربی دارد، در زبان فارسی با مفاهیمی چون سرشت، ذات و نهاد پیوند خورده و در برابر رفتارهای اکتسابی، ارادی و عقلانی قرار میگیرد.
در دیدگاههای فلسفی و دینی، مرز مشخصی میان غریزه و فطرت وجود دارد؛ غریزه بیشتر به جنبههای مادی، حیوانی و مشترک میان انسان و سایر جانداران (مانند غریزه مادری، جنسی و بقا) دلالت دارد، در حالی که فطرت به گرایشهای متعالی، معنوی و اختصاصی انسان میپردازد. هرچند این کلمه در قرآن عیناً ذکر نشده، اما نمودهای آن در قالب هدایت تکوینی جانوران و خواهشهای نفسانی انسان به زیبایی تصویر شده است.