یعنی چه
متکبر به فردی گفته میشود که خود را بزرگتر، برتر و بالاتر از دیگران میپندارد و رفتار توأم با غرور و نخوت دارد. خودپسند نیز به کسی اشاره دارد که از خود، رفتار و ویژگیهایش رضایت افراطی دارد و شیفته خویشتن است.
تلفظ
واژه متکبر به صورت مُتَکَبِّر (motakabbir) با تشدید روی حرف «ب» تلفظ میشود که اسم فاعل از باب تفعل است. کلمه خودپسند نیز به صورت خودپَسَند (khod-pasand) تلفظ میگردد که واژهای اصیل و ترکیبی در زبان فارسی است.
در جدول
در جدولهای متقاطع کلمات، عبارت «متکبر و خودپسند» دقیقاً یک پاسخ ۱۳ حرفی را تشکیل میدهد. از دیگر پاسخهای احتمالی و کوتاهتر برای این مفهوم میتوان به مغرور، خودبین، معجب، پرافاده و مستکبر اشاره کرد.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی واژگان متعددی برای رساندن این مفهوم وجود دارد؛ Arrogant بیشتر به جنبه رفتاری و اجتماعی تکبر اشاره دارد، در حالی که Conceited نمایانگر رضایت افراطی از خود یا همان خودپسندی درونی است.
به فارسی
در زبان و ادبیات فارسی برای اشاره به این حالات روحی از واژهها و تعابیری همچون خودبین، ازخودراضی، پرافاده، گردنکش، خودخواه، بوانخوت، و گرانسر استفاده میشود. متضاد این مفاهیم نیز واژههای فروتن، متواضع و افتادهنفس هستند.
در قرآن
واژه متکبر در قرآن دو کاربرد دارد: یکی در وصف خداوند (سوره حشر آیه ۲۳) به معنای دارنده کبریا و بزرگی واقعی، و دیگری در وصف انسانهای سرکش (مانند سوره غافر آیه ۳۵) که ادعای دروغین بزرگی دارند و نکوهش شدهاند. همچنین برای خودپسند از واژه «مختال» (سوره نساء آیه ۳۶) استفاده شده که مورد محبت الهی نیست.
نماد چیست
در ادبیات کلاسیک و باورهای فرهنگی، «طاووس» به خاطر جلوهگری و خودشیفتگی در تماشای پرهایش، نماد بارز خودپسندی است. همچنین «پلنگ» به دلیل مناعت طبع افراطی و مغرورانه، در اشعار فارسی (مانند شعر مسعود سعد سلمان) به عنوان نماد تکبر و گردنکشی شناخته میشود.
جمعبندی و توضیح کامل متکبر و خودپسند
عبارت «متکبر و خودپسند» ترکیبی از دو مفهوم روانی و رفتاری نزدیک به هم است. واژه متکبر ریشه در زبان عربی دارد و به فردی اشاره میکند که در تعاملات اجتماعی خود را برتر و بالاتر از دیگران میپندارد؛ در مقابل، خودپسند واژهای کاملاً فارسی است و به حالت درونیِ شیفتگی و رضایت افراطی فرد از ویژگیها و ابعاد وجودی خودش بازمیگردد.
این صفت در تمام مکاتب اخلاقی و ادیان، به ویژه در قرآن کریم، در سیرت انسانی بسیار مذموم شمرده شده است، چرا که مانع پذیرش حقیقت و مایه دوری از جامعه میشود. در ادبیات فارسی نیز با نمادهایی چون طاووس و پلنگ بازنمایی شده و همواره در تضاد با ارزشهایی چون فروتنی و تواضع قرار دارد.