یعنی چه
سرمهدان در معنای حقیقی به ظرف یا کیسه کوچکی اطلاق میشود که برای نگهداری سرمه (ماده تیره آرایش چشم) به کار میرود. در ادبیات کلاسیک و زبان عامیانه، گاهی به مجاز در مفهوم ظرف کمگنجایش و همچنین به عنوان کنایهای تشبیهی در اشعار کهن استفاده شده است.
تلفظ
این واژه در زبان فارسی به صورت سُرْ مِ دان تلفظ میشود که از دو بخش «سرمه» و پسوند ظرفیت «دان» تشکیل شده است.
در جدول
در جدولهای متقاطع و معماهای کلمات، پاسخ این واژه دقیقاً ۷ حرف دارد. همچنین ممکن است معادل عربی آن یعنی «مکحله» نیز مد نظر طراحان جدول باشد.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی برای اشاره به این ظرف از اصطلاحات مرتبط با ماده سرمه (Kohl) استفاده میشود.
به عربی
در زبان عربی به ظرف سرمه، مُکْحُلَة میگویند که از ریشه کحل (سرمه) گرفته شده است.
به فارسی
این واژه یک ترکیب اصیل فارسی مشتق از «سرمه» (ریشه در فارسی میانه/پهلوی به صورت surmag) و پسوند مکان و ظرف «دان» است. از واژههای همخانواده آن میتوان به سرمهای، سرمهکش و سرمهگون اشاره کرد. واژه قرآنی «سرمد» هیچ ارتباط ریشهای با این کلمه ندارد.
نماد چیست
در ادبیات عرفانی و سبک هندی (بهویژه در اشعار بیدل دهلوی)، سرمهدان به دلیل ماهیت تیره و غباری که صدا را خفه میکند، نماد خاموشی و تحیر است. همچنین به سبب همنشینی همیشگی با چشم، نماد محرمِ اسرارِ زیبایی به شمار میرود.
جمعبندی و توضیح کامل سرمه دان
سرمهدان یک واژه مرکب و اصیل فارسی است که از ترکیب «سرمه» (ماده آرایشی و درمانی چشم با ریشه پهلوی) و پسوند ظرفیت «دان» ساخته شده است. وظیفه اصلی این شیء کوچک، نگهداری سرمه بوده و در فرهنگ سنتی ایران جایگاه ویژهای در میان ابزارهای آرایشی بانوان داشته است.
این واژه علاوه بر کاربرد مادی، وارد دنیای ادبیات و عرفان فارسی نیز شده است؛ شاعران سبک هندی از آن به عنوان نمادی برای سکوت، خاموشی و حیرت یاد کردهاند. در زبانهای دیگر مانند عربی با نام مکحله شناخته میشود و در ترکی استانبولی نیز به صورت یک وامواژه عینا به کار میرود.